XI SİNİFLƏR ÜÇÜN BLOK FƏNNLƏRİ ÜZRƏ SINAQ İMTAHANI, 14 İYUN

Azərbaycan dili

Fonetika. Danışıq səsləri. Saitlərin növləri: qalın, incə; açıq, qapalı; dodaqlanan, dodaqlanmayan. Samitlərin növləri: kar, cingiltili. Sözün hərf və səs tərkibi. Bir sıra sözlərdə o saitinin [a] kimi tələffüzü. Saitlərin uzun tələffüzü. Söz sonunda b, c, d, g samitlərinin tələffüzü. K samitinin yazılışı və tələffüzü. Q samitinin yazılışı və tələffüzü. Qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlər: eynicinsli qoşa samitlə bitən sözlər, müxtəlifcinsli qoşa samitlə bitən sözlər. Söz ortasında yanaşı gələn tt, kk, pp, qq samitlərinin tələffüzü. Ahəng qanunu. Heca. Sözün yazılışı və deyilişinə görə təhlili (fonetik təhlil). Leksika. Sözün leksik və qrammatik mənası. Əsas nitq hissələrinin həm leksik, həm də qrammatik mənaya, köməkçi nitq hissələrinin ancaq qrammatik mənaya malik olması. Sözün həqiqi (ilkin) mənası. Sözün məcazi mənası. Çoxmənalı sözlər. Omonimlər. Omonim sözlərlə çoxmənalı sözlərin müqayisəsi. Sinonimlər. Antonimlər. Frazeoloji birləşmələr (sabit söz birləşmələri). Terminlər. Sözün leksik təhlili. Sözün tərkibi. Kök və şəkilçi. Leksik və qrammatik şəkilçilər. Şəkilçilərin bir, iki və dörd cür yazılması. Bitişdirici samitlər (n, y, s). Söz yaradıcılığı. Sözlərin quruluşca növləri. Sadə sözlər. Düzəltmə sözlər. Mürəkkəb sözlər. Tərəfləri bitişik, defislə və ayrı yazılan mürəkkəb sözlər. Eyniköklü sözlər. Sözün başlanğıc forması. Sözün tərkibinə görə təhlili. Morfologiya. Əsas nitq hissələri. İsim, onun əşya adı bildirməsi. Konkret və mücərrəd isimlər. Ümumi və xüsusi isimlər. İsmin tək və cəm formaları. Toplu isimlər və onların cəm isimlərdən fərqi. İsmin halları. Qeyri müəyyənlik bildirən yiyəlik hal. Qeyri-müəyyənlik bildirən təsirlik hal. Adlıq, qeyri-müəyyən yiyəlik və qeyri-müəyyən təsirlik halların fərqləndirilməsi. İsmin mənsubiyyətə görə dəyişməsi. Mənbə, mövqe, mənafe, tale, mənşə, su, nə sözlərinin mənsubiyyətə görə dəyişməsi. Bəzi ikihecalı isimlərin kökündə qapalı saitin düşməsi. Xəbərlik şəkilçiləri. Sifət, onun əşyaya aid əlamət və keyfiyyət bildirməsi. Sifətin dərəcələri. Adi, azaltma və çoxaltma dərəcələri. Azaltma və çoxaltma dərəcələrində olan sifətlərin yazılışı. Sifətlərin isimləşməsi. Say, onun əşyanın miqdar və sırasını bildirməsi. Sayın mənaca növləri: miqdar və sıra sayları. Miqdar saylarının növləri: müəyyən miqdar sayları, qeyri-müəyyən miqdar sayları, kəsr sayları. Numerativ sözlər və onların işlənmə məqamları. Sayların yazılışı: sözlərlə, ərəb rəqəmləri ilə, Roma rəqəmləri ilə, ərəb rəqəmləri və sözlərin iştirakı ilə. Miqdar saylarında şəkilçilərin yazılışı. Sıra saylarının yazılışı. Defislə yazılan mürəkkəb saylar. Saylarla işlənən isimlərin təkdə və cəmdə olması. Sayların isimləşməsi. Əvəzlik, onun əsas nitq hissələrinin yerində işlənməsi. Əvəzliyin mənaca növləri. Şəxs əvəzlikləri. Şəxs əvəzliklərinin I, II və III şəxsin təkində və cəmində olması. İşarə əvəzlikləri. O, bu əvəzliklərindən sonra vergülün işlənməsi. Sual əvəzlikləri. Qeyri-müəyyən əvəzliklər. Təyini əvəzliklər. Feil, onun əşyanın hərəkətini bildirməsi. Feilin təsdiq və inkar formaları. Feilin şəxsə görə dəyişməsi. Feilin quruluşca növləri: sadə, düzəltmə və mürəkkəb feillər. Tərəfləri defislə və ayrı yazılan mürəkkəb feillər. Feilin şəkilləri (Feilin təsriflənən formaları). Feilin zamana görə dəyişməsi. Feilin indiki zamanı. Feilin keçmiş zamanı. Feilin gələcək zamanı. Xəbər şəkli. Xəbər şəklində olan feilin zamana və şəxsə görə dəyişməsi. Xəbər şəklində olan feillərin yazılışı və tələffüzü. Əmr şəkli. Arzu şəkli. Vacib şəkli. Lazım şəkli. Şərt şəkli. Hərəkətin subyekti  və obyekti. Feilin qrammatik məna növləri: məlum, məchul, şəxssiz, qayıdış, qarşılıq-birgəlik, icbar növ. İdi, imiş, isə köməkçi sözləri (hissəcikləri). İdi, imiş köməkçi sözləri (hissəcikləri) və keçmiş zaman şəkilçilərinin fərqləndirilməsi. İsə köməkçi sözü (hissəciyi) və feilin şərt şəklinin fərqləndirilməsi. Cümlədə isə köməkçi sözünün (hissəciyinin) qoşulduğu sözdən sonra vergülün işlənməsi. Feilin təsriflənməyən formaları. Feilin şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişməyən formaları: məsdər, feili sifət, feili bağlama. Feilin təsriflənməyən formalarının iki nitq hissəsinin xüsusiyyətlərinə malik olması. Təsriflənməyən formaların hər üçündə feilin xüsusiyyətlərinin olması. Məsdərin feil və ismin bəzi xüsusiyyətlərinə malik olması. Feili sifətin feilin və sifətin bəzi xüsusiyyətlərinə malik olması. Feili sifətin feildən düzələn sifətlərdən fərqləndirilməsi. Feili bağlamanın həm feilin, həm də zərfin xüsusiyyətlərinə malik olması. Zərf, onun, əsasən, hərəkəti müxtəlif cəhətdən izah etməsi. Zərfin quruluşca növləri: sadə, düzəltmə, mürəkkəb zərflər. Mürəkkəb zərflər və onların yazılışı. Tərəfləri bitişik, defislə və ayrı yazılan mürəkkəb zərflər. Zərflərin məna növləri. Tərzihərəkət zərfləri. Zaman zərfləri. Yer zərfləri. Kəmiyyət zərfləri. Həm zərf, həm də digər nitq hissələri kimi işlənə bilən sözlər. Köməkçi nitq hissələri. Qoşma, onun müxtəlif qrammatik məna çalarları yaradan köməkçi nitq hissəsi olması. Qoşmaların deyilişi və yazılışı. Çoxhecalı qoşmaların ayrı, təkhecalı qoşmaların bitişik yazılması. Bağlayıcı, onun sözlər, cümlə üzvləri və cümlələr arasında əlaqə yaradan köməkçi nitq hissəsi olması. Bağlayıcılarda vergülün işlənməsi. Mürəkkəb bağlayıcılar və onların yazılışı. Ədat, onun cümlədə fikrin təsirliliyini artıran köməkçi nitq hissəsi olması. Ədatların yazılışı. Bitişik və ayrı yazılan ədatlar. Təsdiq və inkar bildirən ədatlarla bağlı vergülün işlənməsi. Modal söz, onun danışanın ifadə etdiyi fikrə münasibət bildirən köməkçi nitq hissəsi olması. Modal sözlərlə bağlı vergülün işlənməsi. Nida, onun hiss-həyəcan bildirən köməkçi nitq hissəsi olması. Nidalarla bağlı vergül və nida işarəsinin işlənməsi. Əsas və köməkçi nitq hissələrinin omonimliyi. Köməkçi nitq hissələrinin bir-biri ilə omonimliyi. Köməkçi nitq hissələrinin sinonimliyi. Bəzi bağlayıcı və ədatların müəyyən şəkilçilərdən fərqləndirilməsi. Sözün morfoloji təhlili. Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə. Söz birləşməsi (sərbəst söz birləşmələri). Söz birləşməsinin iki və daha artıq müstəqil sözün məna və qrammatik cəhətdən birləşdiyi dil vahidi olması. Söz birləşmələrinin əsas və asılı tərəfləri. Əsas tərəfə görə söz birləşmələrinin növləri: ismi və feili birləşmələr. İsmi birləşmələr. Mürəkkəb adlar (Mürəkkəb adların söz birləşməsi şəklində olması). Mürəkkəb adların yazılışı. Tərkibindəki bütün sözlərin birinci hərfi böyük yazılan mürəkkəb adlar. Yalnız birinci komponentinin baş hərfi böyük yazılan mürəkkəb adlar. Tərkibində mirzə, hacı, şah və s. olan mürəkkəb adların yazılışı. Feili birləşmələr və onların növləri. Əsas tərəfi məsdərlə ifadə olunan feili birləşmələr (məsdər tərkibləri). Əsas tərəfi feili sifətlə ifadə olunan feili birləşmələr (feili sifət tərkibləri). Əsas tərəfi feili bağlama ilə ifadə olunan feili birləşmələr (feili bağlama tərkibləri). Sintaktik əlaqələr və onların növləri. Tabesizlik əlaqəsi. Tabesizlik əlaqəsinin bərabərhüquqlu söz və cümlələr arasında olması. Tabelilik əlaqəsi. Tabelilik əlaqəsində olan söz və cümlələrin birinin digərindən asılı olması. Tabelilik əlaqəsinin yaranmasında ismin hal, mənsubiyyət, xəbərlik və şəxs şəkilçilərinin rolu. Uzlaşma əlaqəsi. Xəbərin mübtəda ilə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşması. Cümlə üzvləri. Cümlənin baş üzvləri. Cümlənin qrammatik əsası. Mübtəda. Mübtədanın cümlədə haqqında danışılanı bildirməsi. Obyektin mübtəda yerində çıxış etməsi. Mübtədanın ifadə vasitələri. Xəbər. Xəbərin cümlədə, əsasən, haqqında danışılan barədə məlumat verməsi. Xəbərin ifadə vasitələri. Feili xəbər. Feili xəbərin feilin müxtəlif şəkilləri ilə ifadə olunması. İsmi xəbər. İsmi xəbərin ifadə vasitələri. Frazeoloji birləşmələrin həm feili, həm də ismi xəbər olması. Suala cavab verməyən var, yox, lazım, mümkün və s. sözlərin ismi xəbər kimi işlənə bilməsi. Deyil sözünün adlara qoşulması ilə yaranan ismi xəbərlər.Cümlənin ikincidərəcəli üzvləri. Tamamlıq. Tamamlığın ifadə vasitələri. Təyin. Təyinin bütün cümlə üzvlərinə aid olması. Təyinin ifadə vasitələri. Zərflik. Zərfliyin, əsasən, feili xəbərə aid olması. Zərfliyin mənaca növləri. Tərzi-hərəkət zərfliyi. Zaman zərfliyi. Yer zərfliyi. Səbəb zərfliyi. Məqsəd zərfliyi. Kəmiyyət zərfliyi. Zərfliyin ifadə vasitələri. Həmcins üzvlər. Bütün cümlə üzvlərinin həmcins ola bilməsi. Həmcins üzvlər arasında tabesizlik əlaqəsinin olması. Həmcins üzvləri bir-birinə bağlayan vasitələr. Həmcins üzvlərdə qrammatik şəkilçilərin, köməkçi sözlərin (hissəciklərin) və qoşmaların ixtisarı. Həmcins üzvlərdə ümumiləşdirici sözlər. Ümumiləşdirici sözlərlə bağlı durğu işarələrinin işlənməsi. Cümlədə söz sırası. Söz sırasının pozulması halları. Əlavələr. Əlavənin özündən əvvəlki üzvü, sözü aydınlaşdıran, dəqiqləşdirən söz və ifadə olması. Bütün cümlə üzvlərinin əlavəsinin olması. Əlavələrlə bağlı işlənən durğu işarələri. Ara sözlər. Ara sözlərin danışanın ifadə etdiyi fikrə münasibətini bildirməsi. Ara sözlərlə bağlı vergül işarəsinin işlənməsi. Xitab. Xitabın cümlədə müraciət ediləni bildirən söz və ya söz birləşməsi olması. Xitabla bağlı işlənən durğu işarələri. Cümlə. Cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə növləri. Nəqli cümlə. Sual cümləsi. Əmr cümləsi. Nida cümləsi. Baş üzvlərin iştirakına görə sadə cümlənin növləri. Müəyyən şəxsli cümlə. Qeyri-müəyyən şəxsli cümlə. Ümumi şəxsli cümlə. Şəxssiz cümlə. Adlıq cümlə.  Söz-cümlə. Söz-cümlələrin ifadə vasitələri. Cümlənin quruluşca növləri. Sadə cümlənin bir, mürəkkəb cümlənin iki və daha artıq qrammatik əsasının olması. Mürəkkəb cümlə. Tabesiz mürəkkəb cümlə. Tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələri arasında tabesizlik əlaqəsinin olması. Tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bağlayan vasitələr (intonasiya, tabesizlik bağlayıcıları). Tabeli mürəkkəb cümlələr. Baş və budaq cümlə. Tabeli mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bağlayan vasitələr (intonasiya, tabelilik bağlayıcıları, digər vasitələr). Tabeli mürəkkəb cümlədə ki bağlayıcısının yeri. Tabeli mürəkkəb cümlələrdə bağlayıcı sözlər. Baş və budaq cümlələrin yeri. Sintaktik təhlil. Vasitəsiz nitq. Vasitəsiz nitqdə durğu işarələri (qoşa nöqtə, dırnaq, vergül, tire). Dialoqlarda durğu işarələri. Vasitəli nitq. Dil, onun ictimai hadisə olması. Yazı, onun tipləri (növləri). Durğu işarələri: nöqtə, sual, nida, vergül, üç nöqtə, qoşa (iki) nöqtə, dırnaqlar, tire. Ədəbi dilin normaları: fonetik norma, leksik norma və qrammatik norma. Dilin üslubi imkanlarının təzahür formaları: funksional  və fərdi (fərdi nitq ünsürləri) üslub. Sözün üslubi funksiyaları. Bədii üslubun  xüsusiyyətləri. Bədii üslubun obrazlı nitq forması olması. Bədii üslubun təzahür formaları. Sözün informativ və poetik funksiyaları. Bədii söz. Bədii təsvir və ifadə vasitələri: bədii təzad, bədii xitab, bədii sual, ellipsis, metafor. Elmi üslubun xüsusiyyətləri: izah etmək, şərh etmək, nəticə çıxarmaq. Elmi üslubda sözlərin terminləşməsi. Sözün terminoloji funksiyası. Sözün həqiqi mənada işlədilməsinin elmi üslubun xüsusiyyətlərindən biri olması. Publisistik üslubun xüsusiyyətləri. Publisistik üslubun formaları: yazılı və şifahi. Rəsmi-işgüzar üslubun xüsusiyyətləri. Məişət üslubunun xüsusiyyətləri. Xülasə. Xülasəyə verilən tələblər. Tezis. Tezisin əsas xüsusiyyətləri.

Riyaziyyat

Natural ədədlər. Bölünən və bölən. Tam və qalıqlı bölmə.   Bölünmə əlamətləri. Sadə və mürəkkəb ədədlər. Natural ədədlərin sadə vuruqlara ayrılması. Qarşılıqlı sadə ədədlər. Ən böyük ortaq bölən (ƏBOB), ən kiçik ortaq bölünən (ƏKOB). Adi kəsrlər və onlar üzərində əməllər. Ədədin hissəsinin və hissəsinə görə ədədin tapılması. Onluq kəsrlər. Dövri onluq kəsr. Adi kəsrin onluq kəsrə, onluq kəsrin və dövri onluq kəsrin adi kəsrə çevrilməsi. Adi, onluq və dövri onluq kəsrlər üzərində birgə əməllər. Çoxluq. Sonlu çoxluq, sonsuz çoxluq və boş çoxluq. Alt çoxluq. Bərabər çoxluqlar. Çoxluqların birləşməsi, kəsişməsi, fərqi. Çoxluqlar üzərində əməllər. Eyler-Venn diaqramı. İki sonlu çoxluğun birləşməsinin elementlərinin sayı. Tam ədədlər. Rasional ədədlər. İrrasional ədədlər. Həqiqi ədədlər. Həqiqi ədədlər üzərində əməllər. Ədədin tam və kəsr hissəsi. Ədədi orta, həndəsi orta. Nisbət və tənasüb. Düz və tərs mütənasib kəmiyyətlər. Ədədin verilmiş ədədlərlə düz və tərs mütənasib hissələrə bölünməsi. Faiz. Ədədin faizinin   tapılması. Faizinə görə ədədin tapılması. İki ədədin faiz nisbəti. Kəmiyyətlərin dəyişməsinin faizlə ifadəsi. Sadə və mürəkkəb faiz artımı düsturları. Diaqramlar. Ədədi ifadələr. Dəyişəni olan ifadələr. Natural üstlü qüvvət. Birhədlilər və çoxhədlilər, onların standart şəkli. Eyniliklər və eynilik çevrilmələri. Müxtəsər vurma düsturları. Çoxhədlinin vuruqlara ayrılması. Rasional ifadələr və onlar üzərində əməllər. Rasional ifadələrdə dəyişənin mümkün qiymətləri (DMQ). Kvadrat kök. Hesabi kvadrat kök.   eyniliyi. Vuruğun kök işarəsi altından çıxarılması və vuruğun kök işarəsi altına salınması. Kvadrat köklər daxil olan ifadələrin çevrilməsi. Tam üstlü qüvvət və onun xassələri. Ədədin standart şəkli. Həqiqi ədədlərin n-ci dərəcədən kökü. Həqiqi üstlü qüvvət. Kəsrin məxrəcinin və ya surətinin irrasionallıqdan azad edilməsi. İrrasional ifadələrdə dəyişənin mümkün qiymətləri (DMQ). Məlumatların toplanması. Median, moda və ən böyük fərq. Birləşmələr nəzəriyyəsində toplama və vurma prinsipi. Birləşmələrin növləri: permutasiyalar, kombinezonlar. Binomial açılışlar. Hadisə. Yəqin hadisə, mümkün olmayan hadisə, təsadüfi hadisə. Elementar hadisələr. Asılı olmayan və asılı olan hadisələr. Mümkün halların sayı. Əlverişli halların sayı. Hadisələrin ehtimalı. Ehtimalların toplanması qaydası. Asılı olmayan iki hadisənin hasilinin ehtimalı. Asılı olan iki hadisənin hasilinin ehtimalı (şərti ehtimal). Birləşmələr nəzəriyyəsinin düsturlarının tətbiqi ilə məsələ həlli. Tənlik. Birdəyişənli xətti tənlik. Kvadrat tənlik. Viyet teoremi və onun tərsi olan teorem. Kvadrat üçhədlinin vuruqlara ayrılması. Kvadrat tənliyə gətirilən tənliklər. Rasional və irrasional tənliklər. Rasional tənlik qurmaqla məsələ həlli. Dəyişəni həm də modul işarəsi daxilində olan tənliklər (modullu tənliklər). İkidəyişənli xətti tənlik. İkidəyişənli xətti tənliklər sistemi. Biri xətti, digəri ikidərəcəli, hər iki tənliyi ikidərəcəli olan ikidəyişənli tənliklər sistemi. Tənliklər sistemi qurmaqla məsələ həlli. Ədədi bərabərsizliklər. Ədədi bərabərsizliklərin toplanması və vurulması. Ədədi aralıqlar. Birdəyişənli xətti bərabərsizliklər. İkiqat xətti bərabərsizliklər. Birdəyişənli xətti bərabərsizliklər sistemi və bərabərsizliklər heyəti. Rasional və irrasional bərabərsizliklər. Bərabərsizliklərin intervallar üsulu ilə həlli. Dəyişəni həm də modul işarəsi daxilində olan bərabərsizliklər (modullu bərabərsizliklər). Kvadrat bərabərsizliklər. Mənfi olmayan iki ədədin ədədi ortası ilə həndəsi ortası arasında münasibət.  Ədədi ardıcıllıqlar. Ardıcıllığın limiti. Ədədi və həndəsi silsilə.Funksiya. Funksiyanın təyin oblastı və qiymətlər çoxluğu. Funksiyanın qrafiki. Funksiyanın sıfırları. Funksiyanın artması və azalması, dövriliyi, təkliyi, cütlüyü. Qüvvət funksiyası. Mürəkkəb funksiya. Tərs funksiya. Xətti funksiya və onun qrafiki. Xətti funksiyaların qrafiklərinin qarşılıqlı vəziyyəti.   ( ),   ( ),  ,  ,   funksiyaları və onların qrafikləri.  Qrafiklərin çevrilməsi. Bucağın dərəcə və radian ölçüsü. Bucağın radian ölçüsünün dərəcə ölçüsü ilə və tərsinə ifadəsi. İxtiyari bucağın sinusu, kosinusu, tangensi və kotangensi.  y=sinx, y=cosx, y=tanx, y=cotx funksiyalarının xassələri və qrafikləri. Triqonometrik eyniliklər. Çevirmə düsturları. İki bucağın cəmi və fərqinin triqonometrik funksiyaları. İkiqat bucağın triqonometrik funksiyaları. Yarımarqumentin triqonometrik funksiyaları. sin və cos-nın tan(/2)ilə ifadəsi. Eyni adlı triqonometrik funksiyaların cəminin və fərqinin hasilə çevrilməsi. Triqonometrik funksiyaların hasilinin cəmə çevrilməsi. Tərs triqonometrik funksiyalar, onların xassələri və qrafikləri. Triqonometrik tənliklər. Üstlü funksiya, onun xassələri və qrafiki. Ədədin loqarifmi və onun xassələri. Loqarifmik funksiya, onun xassələri və qrafiki. Üstlü və loqarifmik ifadələrin çevrilməsi. Üstlü tənliklər. Üstlü tənliklər sistemi. Üstlü bərabərsizliklər. Loqarifmik tənliklər. Loqarifmik tənliklər sistemi. Loqarifmik bərabərsizliklər. Kompleks ədədlər. Qoşma kompleks ədədlər. Kompleks ədədlər üzərində cəbri əməllər. Funksiyanın limiti. Funksiyanın kəsilməzliyi. Törəmə, onun həndəsi və fiziki mənası. Toxunanın tənliyi. İki funksiyanın cəminin, hasilinin və nisbətinin törəməsi. Qüvvət funksiyasının törəməsi. Mürəkkəb funksiyanın törəməsi. Triqonometrik, üstlü və loqarifmik funksiyaların törəməsi. Funksiyanın artma və azalma əlamətləri. Funksiyanın böhran və ekstremum nöqtələri, törəmənin köməyi ilə onların tapılması. Funksiyanın parçada ən böyük və ən kiçik qiymətləri. Törəmənin tətbiqi ilə funksiyanın araşdırılması. İbtidai funksiya. Qeyri-müəyyən inteqral və onun xassələri. Əyrixətli trapesiyanın sahəsi. Müəyyən inteqral və onun xassələri. Nyuton-Leybnis düsturu. Həndəsənin əsas anlayışları. Nöqtə, düz xətt, şüa, parça. Bucaq və onun növləri. Bu-cağın tənböləni. Qonşu və qar¬şı¬lıqlı bucaqlar. İki düz xəttin qarşılıqlı vəziyyəti. Paralel düz xətlər. İki paralel düz xəttin üçüncü düz xətlə kəsişməsindən alınan bucaqların xassələri. Perpendikulyar düz xətlər. Nöqtədən düz xəttə qədər məsafə, iki paralel düz xətt arasındakı məsafə. Uyğun tərəfləri paralel və perpendikulyar olan bucaqlar. Çevrə, çevrə qövsü. Çevrənin və çevrə qövsünün uzunluğu. Düz xətlə çevrənin qarşılıqlı vəziyyəti: çevrəyə toxunan düz xətt, çevrəni kəsən düz xətt. Toxunanlar və kəsənlərin xassələri. Toxunanların, kəsənlərin əmələ gətirdiyi bucaqlar. İki çevrənin qarşılıqlı vəziyyəti. Mərkəzi bucaq. Çevrə daxilinə çəkilmiş bucaq. Çevrədə vətərlərin xassəsi. Üçbucaq. Üçbucağın daxili bucaqlarının cəmi. Üçbucağın tərəfləri və bucaqları arasındakı münasibətlər. Üçbucağın perimetri. Üçbucağın növləri. Üçbucağın medianı, tənböləni, hündürlüyü. Üçbucaq bərabərsizliyi. Üçbucağın medianlarının və tənbölənlərinin xassəsi. Üçbucağın xarici bucağının xassəsi. Üçbucağın xarici bucaqlarının cəmi. Konqruyent üçbucaqlar. Üçbucaqların konqruyentlik əlamətləri. Bərabəryanlı və bərabərtərəfli üçbucağın xassələri. Düzbucaqlı üçbucaq və onun elementləri. Düzbucaqlı üçbucaqda iti bucağın sinusu, kosinusu, tangensi və kotangensi. 30o-li bucaq qarşısındakı katetin xassəsi. Pifaqor teoremi. Perpendikulyar və mail. Mailin proyeksiyası. Üçbucağın daxilinə və xaricinə çəkilmiş çevrə. Daxilə və xaricə çəkilmiş çevrələrin radiuslarının üçbucağın tərəfləri ilə ifadəsi. Sinuslar teoremi. Kosinuslar teoremi. Üçbucaqların həlli. Sınıq xətt. Qapalı sınıq xətt. Çoxbucaqlı. Qabarıq çoxbucaqlı. Qabarıq çoxbucaqlının daxili və xarici bucaqlarının cəmi. Dördbucaqlı. Paraleloqram, onun xassələri və əlamətləri. Düzbucaqlı, romb, kvadrat və onların xassələri. Fales teoremi. Üçbucağın orta xətti. Trapesiya və onun orta xətti. Dördbucaqlıların daxilinə və xaricinə çəkilmiş çevrələr. Düzgün çoxbucaqlının daxilinə və xaricinə çəkilmiş çevrələr. Kvadratın, düzbucaqlının, paraleloqramın, üçbucağın, rombun, trapesiyanın və ixtiyari çoxbucaqlının sahəsi. Dairənin və onun hissələrinin sahəsi. Müstəvidə və fəzada Dekart koordinat sistemi. Parçanın orta nöqtəsinin koordinatları. İki nöqtə arasında məsafə düsturu. Düz xəttin tənliyi. Düz xəttin bucaq əmsalı. Çevrənin tənliyi. Hərəkət, ox simmetriyası, mərkəzi simmetriya, müstəviyə nəzərən simmetriya, paralel köçürmə. Homotetiya. Fiqurların oxşarlığı. Üçbucaqların oxşarlıq əlamətləri. Düzbucaqlı üçbucaqda düz bucaq təpəsindən hipotenuza endirilmiş hündürlüyün xassələri. Oxşar fiqurların perimetrləri və sahələri nisbəti. Müstəvidə və fəzada vektorlar. Vektorun komponentləri. Vektorun uzunluğu (mütləq qiyməti, modulu). Vektorların toplanması və çıxılması. Vektorun ədədə vurulması. Komponentləri ilə verilmiş vektorlar üzərində əməllər. Müstəvi üzərində vektorun kollinear olmayan iki vektor üzrə ayrılışı. Vektorun koordinat vektorları üzrə ayrılışı. İki vektor arasındakı bucaq. İki vektorun skalyar hasili. Fəzada düz xətlərin və müstəvilərin qarşılıqlı vəziyyəti. Düz xətlərin, düz xətlə müstəvinin və müstəvilərin paralellik əlamətləri. Fəzada düz xətlərin perpendikulyarlığı. Düz xətlə müstəvi arasındakı bucaq. Düz xətlə müstəvinin perpendikulyarlıq əlaməti. Perpendikulyar və maillər. Üç perpendikulyar haqqında teorem. Nöqtədən müstəviyə qədər olan məsafə. İkiüzlü bucaqlar. İki müstəvinin perpendikulyarlıq əlaməti. Çarpaz düz xətlər arasındakı bucaq və məsafə. Çoxüzlü. Prizma. Paralelepiped və onun diaqonalı. Paralelepipedin üzlərinin xassələri. Prizmanın müstəvi kəsikləri. Piramida. Piramidanın müstəvi kəsikləri. Kəsik piramida. Düzgün çoxüzlülər. Prizma, piramida və kəsik piramidanın yan səthinin və tam səthinin sahəsi. Düzbucaqlı paralelepipedin, düz və mail prizmanın, piramidanın və kəsik piramidanın həcmi. Oxşar çoxüzlülərin səthlərinin sahələri və həcmləri nisbəti. Silindr və konus. Silindrin və konusun müstəvi ilə kəsiyi. Sfera və kürə. Kürənin müstəvi ilə kəsiyi. Kürənin hissələri. Çoxüzlülərlə fırlanma fiqurlarının müxtəlif kombinasiyaları. Silindrin, konusun və kəsik konusun yan və tam səthinin sahəsi. Sferanın sahəsi. Silindr, konus və kəsik konusun həcmi. Kürənin həcmi. Kürə seqmentinin və sektorunun həcmi. Oxşar fırlanma fiqurlarının səthlərinin sahələri və həcmləri nisbəti.

Biologiya

Canlıların quruluş səviyyələri. Sitologiya. Hüceyrənin öyrənilməsi tarixi. Hüceyrə nəzəriyyəsi və onun müddəaları. Hüceyrənin quruluşu və funksiyası. Hüceyrə qılafı, plazmatik membran, onun quruluşu və funksiyaları. Sitoplazmanın orqanoidləri, onların quruluşu və funksiyaları. Nüvənin quruluşu və tərkibi. Nüvəcik. Prokariot və eukariot hüceyrələr. Həyatın hüceyrəsiz forması-viruslar. Virusların tərkibi və quruluşu. Virus xəstəlikləri. Hüceyrənin biokimyası. Hüceyrənin qeyri-üzvi maddələri. Hüceyrənin atom və molekulyar tərkibi. Su və digər qeyri-üzvi maddələr. Onların hüceyrənin həyatında rolu. Hüceyrənin üzvi birləşmələri. Zülallar, onların kimyəvi tərkibi. Aminturşuları, onların quruluşu. Zülalların fiziki və kimyəvi xassələri, əsas funksiyaları. Hüceyrənin digər üzvi maddələri: karbohidratlar və  lipidlər, onların hüceyrədə bioloji rolu. Nuklein turşuları – DNT və RNT, onların quruluşu, tərkibi və funksiyaları. Komplementarlıq prinsipi. Maddələr mübadiləsi: plastik və energetik mübadilə. Maddələr mübadiləsində ATF-in rolu. ATF-in tərkibi və quruluşu. Hüceyrədə enerji mübadiləsi və onun mərhələləri: hazırlıq mərhələsi, qlikoliz (oksigensiz) və oksigenli mərhələlər. Mitoxondridə ATF-in sintezi. DNT kodu. Gen anlayışı. Zülalların biosintezi. Transkripsiya. Nəqliyyat RNT-si (n-RNT), məlumat RNT-si (m-RNT) və ribosom RNT-si (r-RNT). Matris sintez reaksiyaları. Translyasiya. Zülal sintezində fermentlərin rolu. Bitki hüceyrələrində plastik və energetik mübadilə proseslərinin xüsusiyyətləri. Fotosintez, onun işıq və qaranlıq fazaları. Fotosintezin məhsuldarlığı və onun təbiətdə rolu. Xemosintez. Orqanizmlərin çoxalması və fərdi inkişafı. Hüceyrələrin çoxalmasının bioloji əhəmiyyəti. Hüceyrənin xromosom yığımı. Hüceyrənin həyat tsikli. DNT-nin ikiləşməsi. Hüceyrələrin bölünmə üsulları. Mitozun fazaları və bioloji əhəmiyyəti. Somatik və cinsiyyət hüceyrələri, onların xromosom dəsti. Hüceyrənin nəzarətsiz bölünməsi. Orqanizmlərin çoxalma formaları. Cinsiyyətsiz və cinsiyyətli çoxalma. Cinsiyyət hüceyrələri, onların quruluşu, qametogenez.  Bitkilərdə və heyvanlarda cinsi çoxalma. Partenogenez. Meyozun fazaları və bioloji əhəmiyyəti.  Mitoz və meyoz bölünmələrin oxşar və fərqli cəhətləri. Canlılarda mayalanma prosesi. Mayalanmanın bioloji əhəmiyyəti. Orqanizmin fərdi inkişafı–ontogenez. Heyvanların fərdi inkişafı. Rüşeym təbəqələri: ektoderma, entoderma, mezoderma. Postembrional inkişafın formaları: düzünə və dolayı inkişaf. Mikrobiologiya. Mikroorqanizmlər. Qida məhsullarının mikroflorası. İnfeksion proseslərin gedişində mikroorqanizmlərin rolu. İnfeksion proseslərin baş verməsində sahib orqanizmin rolu. Mühit şəraitinin infeksion xəstəliklərin gedişinə təsiri. Təkamül təlimi. K.Linneyin təsnifat sistemi. J.B.Lamarkın canlılar aləminin inkişafı haqqında təlimi. Darvinin təkamül təlimi. Növ və onun  kriteriləri. Populyasiyanın quruluşu və müxtəlifliyi. Təkamülün amilləri. İrsiyyət və dəyişkənlik. Qeyri-irsi və ya modifikasiya dəyişkənliyi. İrsi dəyişkənlik və onun növləri. Yaşamaq uğrunda mübarizə. Təbii seçmə: hərəkətverici, stabilləşdirici, dizruptiv seçmə. Orqanizmlərin mühit şəraitinə uyğunlaşması. Mikrotəkamül. Yeni növlərin əmələ gəlməsi. Coğrafi və ekoloji növəmələgəlmə. Üzvi aləmin təkamülü. Makrotəkamülü isbat edən embrioloji dəlillər. Rüşeymlərin oxşarlığı. Biogenetik qanun. Paleontoloji dəlillər. Müqayisəli anatomiya dəlilləri. Müasir sistematika və təkamül. Üzvi aləmin təkamülünün əsas istiqamətləri (bioloji tərəqqi və bioloji tənəzzül) və əsas yolları: aromorfoz, idioadaptasiya, ümumi degenerasiya. Həyatın yaranması və inkişafı. Həyatın əmələ gəlməsi haqqında təsəvvürlərin inkişafı. Həyatın yaranması haqqında müasir fərziyyələr. Canlıların arxey, proterozoy və paleozoy erasında inkişafı. Mezozoy erasında canlı aləmin inkişafı. Kaynozoy erasında həyatın müasir görkəm alması. Müasir fauna və floranın formalaşması. Primatların və insanın əmələ gəlməsi. Genetika. İrsiyyəti öyrənməyin hibridoloji metodu. Mendelin birinci qanunu. Monohibrid çarpazlaşma. Mendelin ikinci qanunu. Birinci nəslin hibridlərində əlamətlərin parçalanması. Allel genlər. Analizedici çarpazlaşma. İrsiyyətin aralıq xarakteri. Dihibrid çarpazlaşmanın sitoloji əsasları. Mendelin üçüncü qanunu – Genlərin sərbəst paylanması. Genlərin ilişikli irsiliyi. Morqan qanunu. Cinsiyyətin genetikası. Genotip tam bir sistem kimi. İnsan genetikası. Genetika və tibb. İnsan irsiyyətinin öyrənilməsi üsulları. Cinsiyyətin xromosom təyini. Genetika və təkamül nəzəriyyəsi. Seleksiya. Seleksiyanın vəzifələri. Mədəni bitkilərin mənşə və müxtəliflik mərkəzləri (N.İ. Vavilova görə). İrsi dəyişkənlikdə homoloji sıralar qanunu. Süni seçmə. Seleksiyanın metodları. Bitki və heyvan seleksiyası. Dominantlığın idarə edilməsi. Bitkiçilik və heyvandarlıqda istifadə olunan müasir metodlar. Mikroorqanizmlərin seleksiyası. Biotexnologiya. Canlıların klonlaşdırılması. Bionika. İnsanın tarixi inkişafı. İnsanın əmələ gəlməsi haqqında ilk təsəvvürlərin yaranması. İnsanla onurğalı heyvanların quruluşunda, həmçinin insan və heyvan rüşeymlərinin inkişafında olan oxşarlıq. İnsan və insanabənzər meymunlar arasında oxşar və fərqli xüsusiyyətlər. İnsanın təkamülü, insan təkamülündə əməyin rolu, ictimai həyat tərzi. Birinci və ikinci siqnal sistemi. Paleontoloji dəlillər.  İnsan təkamülünün istiqamətləri: ən qədim, qədim və ilk müasir insanlar. İnsan irqləri. Ekologiyanın əsasları. Orqanizm və ətraf mühit. Ekoloji amillər. İqlim amilləri və onların canlı təbiət üçün əhəmiyyəti. Təbii birliklər və ekoloji sistemlər. Bioloji ritmlər. Təbiətin mövsüm dəyişikliklərinə orqanizmlərin uyğunlaşması. Fotoperiodizm. Təbiətdən səmərəli istifadə. Süni biogeosenozlar. Bioloji müxtəliflk və onun saxlanılması. Ekosistemin məhsuldarlığı, davamlılığı və inkişafı. Qida zənciri və ekoloji piramida. Maddələr dövranı. Qırmızı kitab. Azərbaycanda ekoloji problemlər. Biosfer. Biosferin sərhədləri və orada baş verən dəyişikliklərin qlobal xarakteri. Biosferdə canlı maddə. Quru sahənin və okeanın biokütləsi. Biosferdə maddələr dövranı və enerji çevrilməsi. Atomların biogen miqrasiyası. Biosferdə canlı maddənin funksiyaları. Təbiətdəki maddələr dövranında  mikroorqanizmlərin rolu. Biosfer və insan. Biomüxtəliflik və biosferin təkamülü. Qlobal ekoloji problemlər. Təbiətlə insan cəmiyyətinin qarşılıqlı əlaqəsi. İnsanı öyrənən anatomiya, fiziologiya, psixologiya və gigiyena elmləri, onların inkişaf tarixi və tədqiqat üsulları. İnsan orqanizminin quruluşu və funksiyası haqqında biliklərin onun sağlamlığının qorunmasında əhəmiyyəti.  İnsan orqanizmi ilə ümumi tanışlıq. Hüceyrənin quruluşu və kimyəvi tərkibi. Hüceyrənin əsas həyat xassələri. Toxumalar, onların  quruluşu və funksiyaları. Əsas bədən boşluqları. Orqan və orqanlar sistemi. Orqanizm və mühit. Orqanizmin fəaliyyətinin sinir və humoral tənzimi. Sinir sistemi. Sinir sisteminin təkamülü, quruluşu, əhəmiyyəti. Sinir toxuması: peyk hüceyrələr, neyronlar, onların quruluşu, funksiyaları. Mərkəzi və periferik sinir sistemi. Somatik və avtonom sinir sistemi. Sinir sis-teminin reflektor iş prinsipi. Refleks və refleks qövsü. Onurğa beyninin quruluşu və funksiyaları. Baş beynin quruluşu və funksiyaları. Sinir sisteminin gigiyenası. Zərərli vərdişlər (alkoqol, narkotik maddələrdən istifadə, siqaret çəkmə), sinir sisteminin irsi və qazanılmış xəstəlikləri. Endokrin sistem. Vəzilərin (daxili, xarici və qarışıq vəzilər) təsnifatı. Qalxanabənzər və qalxanabən zərətraf vəziləri, timus və ya çəngələbənzər vəzi, böyrəküstü vəzilər, mədəaltı vəzi, epifiz, hipofiz, cinsiyyət vəziləri. Orqanizmin maddələr mübadiləsi, böyümə və inkişafında hormonların rolu. Endokrin sistemin  bəzi xəstəlikləri. Dayaq-hərəkət aparatı.  Sümük sistemi. Sümük toxuması. Sümüklərin quruluşu, böyüməsi, növləri. Sümük birləşmələri. İnsanın skeleti. Əzələ sistemi. Əzələlər, onların quruluşu və funksiyaları. Dayaq-hərəkət aparatında baş verən dəyişikliklər. Burxulma, çıxıq, sınıq və bu zaman göstərilən ilk yardım. Qan-damar sistemi. Orqanizmin daxili maye mühiti. Qanın tərkibi. Qanın formalı elementləri. Qanın laxtalanması. Qanköçürmə, donorluq, qan qrupları. İmmunitet və onun növləri. Qan xəstəlikləri və qanla yoluxan xəstəliklər. Qan dövranı. Limfa. Ürək və damarlar. Ürəyin quruluşu və işi. Böyük və kiçik qan dövranı. Ürək-damar sisteminin gigiyenası. Tənəffüs sistemi. Tənəffüs orqanlarının quruluşu və funksiyaları. Ağciyərlərdə və toxumalarda qazlar mübadiləsi. Tənəffüs hərəkətləri. Tənəffüs sisteminin gigiyenası və xəstəlikləri. Həzm sistemi. Həzm prosesinin  əhəmiyyəti. Həzm orqanlarının quruluşu və funksiyaları. Ağız boşluğunda həzm. Dişlər və onların qorunması. Mədə və bağırsaqlarda həzm. Qaraciyər və mədəaltı vəzinin həzmdə rolu. Həzm orqanları xəstəliklərinin profilaktikası. Maddələr və enerji mübadiləsi. Vitaminlər, onların maddələr mübadiləsində rolu. Vitaminlərin çatışmazlığı nəticəsində meydana çıxan xəstəliklər. İfrazat sistemi. İfrazat sistemi orqanlarının quruluşu və funksiyaları. Maddələr mübadiləsinin son məhsullarının orqanizmdən xaric olunmasının əhəmiyyəti, sidiyin əmələ gəlməsi. İfrazat orqanları xəstəliklərinin profilaktikası. Cinsiyyət sistemi. Çoxalma və çoxalma orqanları. Mayalanma və bətndaxili  inkişaf. Orqanizmin böyümə və inkişaf mərhələləri. Cinsi yetişkənlik. Reproduktiv sağlamlıq. İrsi xəstəliklər. Duyğu orqanları. Duyğu orqanları və onların funksiyası. Analizator haqqında anlayış. Görmə orqanının quruluşu, funksiyası və gigiyenası. Görmə qüsurları və göz xəstəlikləri. Eşitmə orqanının quruluşu, funksiyası və gigiyenası, qüsurları və xəstəlikləri. Dərinin quruluşu və funksiyaları. Qoxu və dad orqanlarının quruluşu, funksiyası və gigiyenası. Ali sinir fəaliyyəti. Şərti və şərtsiz reflekslər. Reflekslərin tormozlanması. Düşüncəli fəaliyyət. Nitq. Təfəkkür. Emosiyalar, yaddaş, yuxu. Ətraf mühit və orqanizm. İşıq, qida və səs çirklənməsi. Stress və onun mənfi təsirlərinin aradan qaldırılması. Epidemiologiya. İnfeksiya mənbələri. Buğumayaqlıların  törətdiyi və yaydığı xəstəliklər. Parazit qurdlara yoluxma. Yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə. Heyvanların təbiətdə və insan həyatında əhəmiyyəti. Bitki və heyvanların oxşar və fərqli xüsusiyyətləri.   Heyvanların toxumaları, orqanları və orqanlar sistemi. Heyvanlar aləminin müxtəlifliyi və təsnifatı. Birhüceyrəli heyvanlar. Onların həyat fəaliyyəti və müxtəlifliyi. Birhüceyrəli heyvanların törətdiyi xəstəliklər. Sarkomastiqoforlar tipi. Tipin xarakterik xüsusiyyətləri və təsnifatı. Sarkodinlər sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Adi amöb: həyat tərzi, quruluşu, qidalanması, tənəffüsü, ifrazatı, çoxalması və sistalaşması. Dizenteriya amöbü. Qamçılılar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Yaşıl evqlena: yaşama mühiti, quruluşu, qidalanması, tənəffüsü, hərəkəti, ifrazatı, çoxalması, sistalaşması. Volvoks. Sporlular tipi. Parazit nümayəndələri. İnfuzorlar tipi. Tipin xarakterik xüsusiyyətləri. İnfuzor-tərlik: həyat tərzi, quruluşu, qidalanması, çoxalması, sistalaşması.  Çoxhüceyrəli heyvanlar. Çoxhüceyrəlilərin həyat fəaliyyəti və müxtəlifliyi. Bağırsaqboşluqlular tipi. Tipin xarakterik xüsusiyyətləri və təsnifatı.  Hidrozoalar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Şirin su hidrası: həyat tərzi, quruluşu, qidalanması, tənəffüsü, ifrazatı, çoxalması və regenerasiya qabiliyyəti, refleksləri. Şüalı simmetriya. Bağırsaqboşluqluların müxtəlifliyi: meduzalar və mərcan polipləri. Bağırsaqboşluqluların əhəmiyyəti. Yastı qurdlar tipi. Tipin xarakterik xüsusiyyətləri və təsnifatı. Kirpikli qurdlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Ağ planari. Sorucu qurdlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Qaraciyər sorucusu. Lentşəkilli qurdlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Öküz soliteri, exinokokk. Sap qurdlar tipi. Tipin xarakterik xüsusiyyətləri və təsnifatı. Əsl sap qurdlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. İnsan askaridi. Ankilostoma və uşaq bizquyruğu. Parazit qurdların müxtəlifliyi; onların insana və heyvanlara vurduğu ziyan. Parazit qurdlara qarşı aparılan mübarizə tədbirləri. Həlqəvi qurdlar tipi. Tipin xarakterik xüsusiyyətləri və təsnifatı. Azqıllı qurdlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Soxulcan. Çoxqıllı qurdlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri.  Nereid və qumqurdu. Zəlilər sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Tibb zəlisi. Molyusklar tipi. Tipin səciyyəvi xüsusiyyətləri və təsnifatı. Qarınayaqlılar sinfi.  Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Böyük göl ilbizi.İkitaylılar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Anadonta. Başıayaqlılar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Kalmar, səkkizayaq (osminoq). Buğumayaqlılar tipi. Tipin xarakterik xüsusiyyətləri və təsnifatı. Xərçəngkimilər sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri.  Çay xərçəngi. Xərçəngkimilərin müxtəlifliyi və təbiətdə rolu. Hörümçəkkimilər sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Xaçlı hörümçək. Hörümçəkkimilərin müxtəlifliyi və təbiətdə rolu. Həşəratlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. May böcəyi. Həşəratların müxtəlifliyi və təbiətdə rolu. Xordalılar tipi. Tipin xarakterik xüsusiyyətləri və təsnifatı. Kəlləsizlər yarımtipi. Başıxordalılar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri. Neştərçə. Kəlləlilər yarımtipi. Balıqlar. Balıqların xarakterik xüsusiyyətləri  və həyat tərzi. Xanı balığı. Balıqların təsnifatı, çoxalması, inkişafı və ekologiyası. Qığırdaqlı balıqlar sinfi. Akulalar və skatlar. Sümüklü balıqlar sinfi. Balıqların müxtəlifliyi, əhəmiyyəti və mühafizəsi. Suda-quruda yaşayanlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri.  Göl qurbağası. Suda quruda yaşayanların müxtəlifliyi. Sürünənlər sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri  Zolaqlı kərtənkələ. Sürünənlərin müxtəlifliyi və təbiətdə rolu. Qədim sürünənlər. Quşlar sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri  Göyərçin. Quşların çoxalması, inkişafı, mənşəyi, təkamülü. Quşların təbiətin fəsil dəyişkənliyinə uyğunlaşması,  ekoloji qrupları və coğrafi yayılması. Quşların əhəmiyyəti və qorunması.Məməlilər sinfi. Sinfin xarakterik xüsusiyyətləri.  Ev iti. Məməlilərin çoxalması, inkişafı, müxtəlifliyi. İlk məməlilər: ördəkburun və yexidna. Kisəli və plasentalı məməlilər. Məməlilərin təbiətin fəsil dəyişkənliyinə uyğunlaşması, ekoloji qrupları, əhəmiyyəti və qorunması. İnsan-məməlilər sinfinin nümayəndəsidir.  Yerli faunanın nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsi olan nümayəndələrinin mühafizəsi. Azərbaycanda qoruqlar, yasaqlıqlar və milli parklar. Canlı orqanizmləri öyrənən elm sahələri. Canlı orqanizmlərin əsas xüsusiyyətləri. Bitkilərin hüceyrəvi quruluşu. Biologiyanın tədqiqat üsulları. Böyüdücü cihazlar. Bitki hüceyrəsinin quruluşu. Hüceyrənin həyat fəaliyyəti. Hüceyrənin bölünməsi və inkişafı. Bitki toxumaları və onların funksiyaları. Bitkilərdə dayaq sistemi, tənəffüs və ifrazat. Bitkilərin vegetativ orqanları. Kökün quruluşu, növləri və kök sistemləri. Kökün zonaları. Kökün böyüməsi, tənəffüsü, əsas funksiyaları. Suyun və mineral maddələrin udulması. Kök təzyiqi. Gübrələr. Zoğ və tumurcuğun quruluşu. Tumurcuqların növləri. Tumurcuqların gövdə üzərində düzülüşü. Tumurcuqlardan zoğun inkişaf etməsi və böyüməsi. Gövdənin daxili quruluşu və müxtəlifliyi. Gövdənin eninə böyüməsi, illik halqalar. Yarpağın xarici və daxili quruluşu. Sadə və mürəkkəb yarpaqlar. Yarpaqların düzülüşü, damarlanması. Yarpaqların tənəffüsü. Fotosintez. Fotosintezin əhəmiyyəti. Yarpaq vasitəsilə suyun buxarlandırılması (transpirasiya). Bitkilərin həyatında mövsümi hadisələr. Xəzan. Bitkilərin vegetativ orqanlar vasitəsilə çoxaldılması. Calaqla çoxalma. Vegetativ çoxalmanın təbiətdə əhəmiyyəti. Bitki orqanlarının (kök, gövdə, yarpaq) yeraltı və yerüstü şəkildəyişmələri. Bitkilərin generativ orqanları. Çiçəyin quruluşu. Tam və qeyri-tam çiçəklər. Bircinsli və ikicinsli çiçəklər. Birevli və ikievli bitkilər. Çiçək qrupları və onların bioloji əhəmiyyəti. Tozlanma: çarpaz tozlanma, öz-özünə tozlanma, süni tozlanma. Çiçəkli bitkilərdə ikiqat mayalanma. Meyvə və toxumların əmələ gəlməsi. Şirəli və quru meyvələr. Toxumların quruluşu, tərkibi, cücərməsi və tənəffüsü. Cücərtilərin qidalanması və böyüməsi. Cücərmə şəraiti. Toxumların əkilmə dərinliyi.  Bitkilər və ətraf mühit. Bitkilərin yayılması. Bitki orqanları arasında qarşılıqlı əlaqə. Bitkilərin cansız və canlı ekoloji amillərlə qarşılıqlı əlaqəsi. İşıq sevən və kölgəyə davamlı bitkilər. Bitkilərin birgə yaşamağa uyğunlaşması. Bitki qruplaşması. Bitkilərin mühafizəsi. Mədəni bitkilərin insan həyatında əhəmiyyəti. Dərman bitkiləri. Bitkilərin təsnifatı. Bitkilərin təsnifatı haqqında ümumi anlayış. Əsas sistematik kateqoriyalar.  Əsas bitki qrupları. Yosunlar. Quruluşu və çoxalması.  Birhüceyrəli yosunlar. Çoxhüceyrəli sapşəkilli yosunlar. Yosunların müxtəlifliyi. Təbiətdə və insan həyatında yosunların əhəmiyyəti. Mamırlar.  Quruluşu və çoxal¬¬ması. Yaşıl quş mamırı və sfaqnum (torf) mamırı. Torfun əmələ gəlməsi. Mamırların əhəmiyyəti. Qıjıkimilər. Quruluşu və çoxal¬¬ması. Erkək qıjı, qatırquyruğular və plaunlar. Daş kömürün əmələ gəlməsi. Qıjıkimilərin əhəmiyyəti. Çılpaqtoxumlular şöbəsi. Çoxalması və əhəmiyyəti. Adi şam, adi küknar, Eldar şamı və digər nümayəndələri. Örtülütoxumlular şöbəsi. İkiləpəlilər sinfi. Xaççiçəklilər, gülçiçəklilər, paxlalılar (kəpənəkçiçəklilər), badımcançiçəklilər və mürəkkəbçiçəklilər fəsilələrinin xarakterik xüsusiyyətləri. Mədəni və yabanı nümayəndələri. Birləpəlilər sinfi. Тaxıllar və zanbaq fəsilələrinin xarakterik xüsusiyyətləri.  Mədəni və yabanı nümayəndələri. Bakteriyalar, göbələklər, şibyələr. Bakteriyaların quruluşu, həyat fəaliyyəti, yayılması, əhəmiyyəti. Bakteriyaların təbiətdə, kənd təsərrüfatında rolu. Bakteriyaların müxtəlifliyi. Xəstəliktörədən bakteriyalar və onlara qarşı mübarizə. Göbələklərin quruluşu, həyat fəaliyyəti, yayılması, əhəmiyyəti. Yeməli və zəhərli göbələklər. Kif (mukor, penisil) və maya göbələkləri. Xəstəliktörədən parazit göbələklər və onlara qarşı mübarizə. Şibyələrin quruluşu, həyat fəaliyyəti, yayılması, əhəmiyyəti.

Coğrafiya

Giriş. Coğrafiyanın predmeti, vəzifələri, sahələri, digər elmlərlə əlaqəsi. Yer haqqında coğrafi biliklərin inkişaf mərhələləri. Coğrafi kəşflər. Materik və okeanların tədqiqi. Azərbaycanda coğrafiya elminin inkişafı. Coğrafiya elminin tədqiqat metodları. Yer səthinin təsviri. Kartoqrafik təsvirlər. Üfüqün cəhətləri, azimut, şərti işarələr. Mütləq və nisbi hündürlük, horizontallar. Plan və planaalma. Miqyas. Qlobus. Yerin forma və ölçüləri. Coğrafi qütblər, ekvator, meridian və paralellər. Coğrafi koordinatlar. Coğrafiya xəritələri və onların təsnifatı. Xəritədə təsvir üsulları. Kartoqrafik tədqiqat metodları: vizual, kartometrik və qrafik təhlillər. Kartoqrafik proyeksiyalar. Coğrafiya xəritələrində təhriflər. Coğrafi informasiya sistemləri (CİS). Kartoqrafik təsvirlərin oxşar və fərqli cəhətləri. Miqyasa, azimuta, horizontallara, coğrafi koordinatlara, xəritə, plan və qlobus üzərində məsafə, sahə və təhriflərin hesablanmasına aid çalışmalar. Yer səma cismidir. Kainat, səma cisimləri, onların əmələ gəlməsi və inkişafı haqqında fərziyyələr. Günəş sistemi. Yerin öz xəyali oxu və Günəş ətrafında hərəkəti, onların coğrafi nəticələri. Yer səthinə günəş şüalarının düşmə bucağı. Tropiklər və qütb dairələri. Qütb gecələri və gündüzləri. İşıqlanma qurşaqları. Yerin xəyali oxu və Günəş ətrafında hərəkətinə, günəş şüalarının düşmə bucağına, yerli və qurşaq vaxtlarına aid çalışmalar. Litosfer. Yerin daxili quruluşu. Yer qabığı və onun tipləri. Yer qabığını təşkil edən süxurlar. Yer qabığında baş verən daxili proseslər. Yerin planetar və geoloji inkişaf mərhələləri. Geoxronoloji cədvəl. Tektonik hərəkətlər. Zəlzələlər, vulkanlar, qeyzerlər, termal sular, onların yayıldığı ərazilər. Seysmik qurşaqlar. Dağəmələgəlmə mərhələləri. Yerin qədim quru və su sahələri. Müasir materik və okeanlar. Litosfer tavaları, onların hərəkətinin nəticələri. Platformalar və geosinklinallar. Faydalı qazıntılar və onların yer qabığının geoloji quruluşu ilə əlaqəsi. Faydalı qazıntı yataqlarının Yer səthində paylanması. Azərbaycanın geoloji quruluşu və tektonik zonaları. Palçıq vulkanları. Azərbaycanın faydalı qazıntıları. Relyef. Relyef əmələ gətirən endogen və ekzogen qüvvələr. Relyef formaları (endogen və ekzogen). Dağlar və düzənliklər, onların Yer səthində paylanması. Okean dibinin relyefi. Azərbaycan ərazisində endogen və ekzogen relyef formaları. Əsas relyef vahidləri: Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Talış dağları, Kür-Araz ovalığı. Atmosfer. Yerin hava təbəqəsinin tərkibi, quruluşu və əhəmiyyəti. Günəş radiasiyası, onun növləri və Yer səthində paylanması. Azərbaycanda günəş radiasiyası və günəşli saatların illik miqdarı. Havanın temperaturu. Orta sutkalıq, orta aylıq və orta illik temperaturlar. Temperatur amplitudu. Yer kürəsində mütləq maksimum və mütləq minimum temperaturlar. Temperaturun üfüqi və şaquli istiqamətdə dəyişməsi. İzotermlər. İstilik qurşaqları. Fəal temperaturlar cəmi. Yer səthində aqroiqlim ehtiyatlarının paylanması. Azərbaycan ərazisində temperaturun paylanması. Atmosfer təzyiqi, onun hündürlükdən və coğrafi enliklərdən asılı olaraq dəyişməsi. Normal atmosfer təzyiqi. İzobarlar. Yerin atmosfer təzyiqi qurşaqları. Atmosferdə havanın ümumi dövranı. Külək və onun əsas növləri. Külək gülü. Hava kütlələri və onların tipləri. Atmosfer cəbhələri. Siklon və antisiklonlar.  Azərbaycan ərazisinə daxil olan hava kütlələri və onların yaratdığı hava şəraiti. Yerli küləklər. Atmosferdə su. Nisbi və mütləq rütubətlilik. Buxarlanma, buxarlanma qabiliyyəti və rütubətlilik əmsalı. Duman və bulud. Atmosfer yağıntıları, onların növləri və yer səthi üzrə paylanma qanunauyğunluqları. İzogiyetlər. Azərbaycan ərazisində yağıntıların paylanma xüsusiyyətləri. Hava və iqlim. Əsas iqlim əmələgətirən amillər. Yer kürəsinin iqlim qurşaqları. Azərbaycanın iqlimi və iqlim tipləri. Hava proqnozu. Qlobal iqlim dəyişmələri. Təhlükəli meteoroloji hadisələr. Atmosferin mühafizəsi. Havanın temperaturunun, atmosfer təzyiqinin, nisbi və mütləq rütubətliliyin, rütubətlənmə əmsalının hesablanmasına, iqlim qrafikləri və diaqramlarının tərtibinə aid çalışmalar. Hidrosfer. Yerin su təbəqəsi, yaranması və tərkibi. Dünya okeanının öyrənilməsi. Okeanda dərinliklərin ölçülməsi. Exolot. Təbiətdə suyun dövranı və onun əhəmiyyəti. Dünya okeanı, onun hissələri: okeanlar, dənizlər, körfəzlər, boğazlar. Dünya okeanında quru sahələri: adalar, arxipelaqlar, yarımadalar, bərzəxlər. Okean suyunun fiziki və kimyəvi xüsusiyyətləri: temperaturu, duzluluğu, şəffaflığı, onların üfüqi və şaquli istiqamətdə dəyişməsi. Okeanda suyun hərəkəti: külək dalğası, sunami, qabarma və çəkilmə, okean cərəyanları. Okean cərəyanlarının materiklərin iqliminə və təbii şəraitinə təsiri. Okeanların canlı aləmi və mineral ehtiyatları. Dünya okeanından istifadə, onun çirklənməsi və mühafizəsi. Quru suları və onların növləri. Çay və onun elementləri. Düzənlik və dağ çayları. Çayların qidalanma mənbələri, su rejimi. Çayın hidroqrafı, düşməsi, meyilliliyi, çay şəbəkəsinin sıxlığı, çayın su sərfi, illik axımı, eroziya bazisi, astana və şəlalələr. Yer kürəsinin iri çay sistemləri. Göllər, onların təsnifatı və təsərrüfat əhəmiyyəti. Azərbaycanın çayları və onların paylanması, qidalanma mənbələri və rejim xüsusiyyətləri. Azərbaycanın gölləri. Xəzər dənizi və onun əsas xüsusiyyətləri. Xəzər dənizinin problemləri və ekoloji vəziyyəti. Buzlaqlar. Dağ və örtük buzlaqları. Onların materiklər üzrə paylanması. Aysberqlər. Çoxillik donuşluq. Bataqlıqlar, yeraltı sular və onların növləri. Azərbaycanın yeraltı suları və buzlaqları. Su anbarları və kanallar. Su ehtiyatlarından istifadə. Təhlükəli hidroloji hadisələr. Sel və daşqınların coğrafi yayılması və onlara qarşı mübarizə tədbirləri. Quru sularının çirklənmə mənbələri və mühafizəsi. Su hövzələrinin dərinliyinə, suyun duzluluğuna, çayların düşməsinə, meyilliliyinə, su sərfinə, illik axımına və çay şəbəkəsinin sıxlığına aid çalışmalar. Biosfer. Yer kürəsində üzvi aləmin yaranması, yayılması və digər təbəqələrlə əlaqəsi. Biosenoz. Torpaq və torpaq əmələgətirən amillər. Torpağın strukturu, mexaniki tərkibi. Əsas torpaq tipləri, onların üfüqi və şaquli istiqamətlərdə paylanması. Azərbaycanda torpaq tipləri, onların yayılması. Torpaq eroziyası, şoranlaşma, səhralaşma və onlara qarşı mübarizə tədbirləri. Torpaqların meliorasiyası və rekultivasiyası. Kollektor-drenaj şəbəkəsi. Coğrafi təbəqə. Tərkib hissələri və sərhədləri. Coğrafi təbəqənin əsas inkişaf mərhələləri və qanunauyğunluqları. Coğrafi qurşaqlar, təbii-ərazi kompleksi və təbii zonalar. Zonallıq, azonallıq, intrazonallıq. Üfüqi zonallıq və onu yaradan amillər. Hündürlük qurşaqlığı. Təbii landşaftlar, onların təsnifatı və materiklər üzrə yayılması. Landşaft inversiyası. Antropogen landşaftlar. Yer kürəsində biomüxtəliflik. Biosferin mühafizəsi. Materiklərin fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri. Azərbaycanın təbii və antropogen landşaftları. Azərbaycanın bioloji ehtiyatları. Milli parklar, qoruqlar və yasaqlıqlar. Böyük Qafqaz, Kür dağarası çökəkliyi, Kiçik Qafqaz, Orta Araz, Lənkəran təbii vilayətlərinin fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri. Fiziki coğrafi rayonlar. Dünyanın siyasi xəritəsi. Qədim və müasir sivilizasiyalar. Azərbaycanın və türk dünyasının sivilizasiyalararası mövqeyi. Siyasi xəritənin formalaşma mərhələləri və baş vermiş dəyişikliklər. Dünyanın tarixi-coğrafi, iqtisadi-coğrafi regionları və onların müasir vəziyyəti. Dünya ölkələrinin, Azərbaycanın coğrafi və geosiyasi mövqeyi. Ölkələrin sahəsinə, əhalisinin sayına, iqtisadi-coğrafi mövqeyinə, dövləti idarəetmə formasına, inzibati-ərazi quruluşuna və sosial-iqtisadi inkişaf göstəricilərinə görə təsnifatı. İnkişaf etmiş ölkələr (İEÖ). İnkişaf etməkdə olan ölkələr (İEOÖ). Beynəlxalq təşkilatlar, iqtisadi və siyasi birliklər. Müasir dünyanın “iqtisadi güc” mərkəzləri. Təbii ehtiyatlar. Onların təsnifatı. Mineral, torpaq, meşə, iqlim və aqroiqlim, şirin su, rekreasiya ehtiyatları və onlardan istifadə. Dünya okeanının sərvətlərindən istifadə. Əsas təbii ehtiyat növlərinin yayıldığı regionlar və ölkələr. Dünya ölkələrinin təbii ehtiyatlarla təmin olunma səviyyəsi. Türk dünyası ölkələrinin təbii şəraiti və təbii ehtiyatları. Azərbaycanın təbii şəraiti və təbii ehtiyatları. Təbii şərait və təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə yolları və onların mühafizəsi. Dünya əhalisi. Yer kürəsinin mənimsənilməsi. Dünya əhalisinin sayı, təbii artımı və onun tipləri. Demoqrafik keçid mərhələləri. Demoqrafik partlayış, demoqrafik böhran və demoqrafik siyasət. Əhalinin miqrasiyası. Mexaniki artım. Etnos və etnogenez, onların inkişaf xüsusiyyətləri. Əhalinin irqi, cins-yaş,  dini və milli tərkibi. Yaş-cins piramidası. Dil ailələri və qrupları. Türk xalqları və onların yaşadığı ərazilər. Əhalinin yerləşməsi və ona təsir edən amillər. Ekstremal ərazilər. Məskunlaşma formaları: kəndlər və şəhərlər. Şəhər aqlomerasiyaları. Meqalopolislər. Urbanizasiya, suburbanizasiya və yalançı urbanizasiya anlayışları. Böyük şəhərlərin problemləri. Əmək ehtiyatları. İqtisadi fəal əhali, işsizlik. Əhalinin həyat səviyyəsi. İnsan İnkişaf İndeksi (İİİ). Əhalinin məşğulluğu. İşsizlik problemi. Azərbaycanın demoqrafik inkişafı və əhalinin məskunlaşması. Dünya əhalisinin sayı, təbii artımı, miqrasiyası, əmək ehtiyatları, əhalinin məşğulluğu və sıxlığına aid çalışmalar. Dünya iqtisadiyyatı və onun əsas xüsusiyyətləri. İnsanların təsərrüfat fəaliyyətinə təsir edən amillər. İqtisadi fəaliyyətin təşkili: təbii resurslar, insan və kapital resursları. Dünya təsərrüfatının yaranması, inkişaf mərhələləri, yerləşmə xüsusiyyətləri. Təsərrüfatın sahə və ərazi quruluşu. Maddi istehsal və qeyri-istehsal sahələri. Təsərrüfatın sektorları. İstehsal və istehlak. Beynəlxalq coğrafi əmək bölgüsü. Beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya, onun sahəvi və regional formaları. Elmi-texniki inqilab, onun tərkibi, xüsusiyyətləri və dünya təsərrüfatına təsiri. Texnopolislər, texnoparklar. İstehsalın təşkili formaları: ixtisaslaşma, təmərküzləşmə, kooperasiya və kombinələşmə. Məhsulun maya dəyəri. Transmilli banklar və şirkətlər: korporasiyalar və holdinqlər. Bazar iqtisadiyyatı. Tələb-təklif. Mülkiyyət formaları. İqtisadi inkişaf yolları-iqtisadi modellərin müxtəlifliyi. Dayanıqlı inkişaf. İqtisadi inkişafın əsas göstəriciləri. Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) və Ümumi Milli Məhsul (ÜMM). İnvestisiya mühiti. Azərbaycanın iqtisadi inkişaf mərhələləri. Sənayenin coğrafiyası. Sənaye sahələri, onların yerləşdirilmə prinsipləri. Hasilat sənayesinin coğrafiyası. Yanacaq-energetika kompleksi və balansı. Şərti yanacaq vahidi. Elektroenergetika. Elektrik stansiyaları, onların növləri və yerləşdirilmə xüsusiyyətləri. Qeyri-ənənəvi enerji mənbələri və onlardan istifadə. Azərbaycanın yanacaq-energetika sənayesi. Emal sənayesinin coğrafiyası. Ağır və yüngül sənaye sahələri və onların yerləşdirilmə xüsusiyyətləri. Qida (yeyinti) sənayesi. Dünya ölkələrində emaledici sənaye sahələrinin yerləşdirilmə xüsusiyyətləri. Azərbaycanda sənayenin coğrafiyası. Əsas sahələri, mərkəzləri, iqtisadi rayonlar üzrə yerləşməsi. Son dövrlərdə baş verən dəyişikliklər. Qeyri-neft sektorunun inkişafı. Kənd təsərrüfatı coğrafiyası. Kənd təsərrüfatının inkişafına təsir edən əsas amillər. Kənd təsərrüfatı sahələrinin yerləşmə prinsipləri. Əkinçilik və heyvandarlıq, onların əsas sahələri və yerləşməsi. İntensiv və ekstensiv kənd təsərrüfatı. Yaşıl inqilab. Aqrobiznes. Torpaq fondu. Suvarma və dəmyə əkinçiliyi, onların coğrafiyası. Kənd təsərrüfatının əmtəə və istehlak tipləri. Dünya ölkələrinin kənd təsərrüfatı. Marikultur və akvakultur anlayışları. Azərbaycanda kənd təsərrüfatının coğrafiyası. Azərbaycanın iqtisadi rayonları üzrə kənd təsərrüfatı sahələrinin ixtisaslaşması. Kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, yüngül və qida (yeyinti) sənayesi. Dünya nəqliyyatı və iqtisadi əlaqələr. Dünya nəqliyyatının növləri və onun inkişafına təsir göstərən amillər. Ən mühüm nəqliyyat magistralları, yüklərin tərkibi və əsas daşınma istiqamətləri. Dünya okeanının beynəlxalq yükdaşımalarda rolu. Beynəlxalq gəmiçilik kanalları, yükdaşımalarda istifadə olunan əsas boğazlar. Beynəlxalq iqtisadi əlaqələr və onların formaları. “Ticarət balansı”  və “Azad iqtisadi zona” anlayışları. Azərbaycanda nəqliyyatın inkişaf xüsusiyyətləri və perspektivləri. Azərbaycanın avtomobil, dəmir, hava və su yolları. Azərbaycanın beynəlxalq neft və qaz kəmərləri. Azərbaycanın beynəlxalq və regional təşkilatlarda iştirakı. Əsas idxal və ixrac məhsulları. Xidmət sahələrinin coğrafiyası. Beynəlxalq maliyyə mərkəzləri. Turizm sənayesi. Azərbaycanda xidmət sahələri, turizm-rekreasiya ehtiyatları. Azərbaycanın iqtisadi rayonları. İqtisadi rayonların əhalisi, təsərrüfatı, əsas ixtisaslaşma sahələri. Şərti yanacaq vahidinə, sənaye və kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına, nəqliyyat daşımalarına aid çalışmalar. Bəşəriyyətin qlobal problemləri. Dünyada sülh problemi. Dünyanın münaqişə regionları. “Qaynar nöqtələr”. Ətraf mühitin ekoloji problemləri. Qlobal ekoloji problemlərin həllində ölkələrin və beynəlxalq təşkilatların rolu. Ekoloji monitorinqin təşkili. Ekoloji siyasət. Radioaktiv çirklənmə. Demoqrafik problem. Ərzaq problemi və onun həlli yolları. Ərzaq təhlükəsizliyi. Dünya ölkələrində əhalinin alıcılıq qabiliyyəti, gəlirləri və istehlak səbəti. Səhralaşma və şoranlaşma problemi. Su ilə təminat problemi. Tullantıların emalı probleminin həlli. Enerji problemi və onun həlli yolları. Dünya okeanından istifadə problemləri. Azərbaycanın ekoloji problemləri və onların həlli yolları. Coğrafi proqnozlar.

Ədəbiyyat

AZƏRBAYCAN ŞİFAHİ XALQ ƏDƏBİYYATI. Şifahi xalq ədəbiyyatının əsas xüsusiyyətləri, ədəbi növ və janrları. Lirik növün janrları: nəğmələr (əmək nəğmələri: holavar və sayaçı sözləri; mövsüm nəğmələri; mərasim nəğmələri: toy və yas nəğmələri; məişət nəğmələri: layla, oxşama; qəhrəmanlıq nəğmələri), bayatılar, mahnılar. Epik növün janrları: əfsanələr, rəvayətlər, lətifələr, atalar sözü və məsəllər, tapmacalar, yanıltmaclar, nağıllar. Əfsanələrin növləri: zoonimik, toponimik, etnonimik və kosmoqonik əfsanələr. Nağılların mövzusuna görə növləri: heyvanlar haqqında nağıllar, sehrli nağıllar və məişət nağılları. “Ağıllı uşaq” nağılı, “Dərzi şagirdi Əhməd” nağılı, “Xan sarayı” əfsanəsi, “Çahargah” əfsanəsi. Dramatik növün janrları: xalq oyunları, xalq tamaşaları, şəbihlər. Aşıq yaradıcılığı şifahi xalq ədəbiyyatının xüsusi bir qolu kimi. Yaradıcı və ifaçı aşıqlar. Aşıq şeirinin əsas janrları: qoşma, gəraylı, təcnis. Dastan epik-lirik əsər kimi. Dastanların növləri: qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanları. QƏDİM DÖVR AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI. (ən qədim zamanlardan XI əsrə qədər). Ədəbiyyatın formalaşmasında ümumtürk mədəniyyətinin, epos yaradıcılığının, dini dəyərlərin (“Avesta” kitabı və islam dünyagörüşü) və ictimai-siyasi münasibətlərin rolu. Ərəbdilli Azərbaycan ədəbiyyatı. “Kitabi-Dədə Qorqud” eposu. “Kitabi-Dədə Qor¬qud” qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatının möhtəşəm abidəsi kimi. Eposun mövzusu, ideyası, bədii xüsusiyyətləri. “Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy”, “Qazan bəyin oğlu Uruz bəyin dustaq olduğu boy” və “Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy”un məzmunu, təhlili. Boylardakı obrazların səciyyəsi. İNTİBAH DÖVRÜ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI. (XI – XII əsrlər). İntibah dövrü ədəbiyyatının səciyyəvi xüsusiyyətləri. Azərbaycanda farsca yazmaq ənənəsinin yaranması. Saray ədəbiyyatının inkişafı. XI – XII əsrlərdə humanist ideyaları təbliğ edən sənətkarlar: Qətran Təbrizi, Məhsəti Gəncəvi, Əfzələddin Xaqani Şirvani. Xaqani Şirvaninin “Gənclərə nəsihət” əsəri. Nizami Gəncəvi. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikası. Poemaları. “Xəmsə”yə daxil olan əsərlərin əsas mövzusu və onlarda qaldırılan problemlər. “Yaralı bir uşağın dastanı”, “Sultan Səncər və qarı” mənzum hekayələri və onlarda əksini tapan başlıca məsələlər. “İskəndərnamə” poeması. Əsərdə humanizm və ictimai ədalət ideyaları. Poemanın məzmunu, quruluşu və bədii xüsusiyyətləri. Əsas obrazların təhlili. ORTA ƏSRLƏR AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI (XIII – XVI əsrlər). XIII – XIV əsrlərdə anadilli şeirin inkişafı və əsas nümayəndələri. İzzəddin Həsənoğlu, Şeyx Səfiəddin Ərdəbili. “Dastani-Əhməd Hərami” və Qul Əlinin “Qisseyi-Yusif” poemaları anadilli epik şeirin ilk nümunələri kimi. Suli Fəqih və Mustafa Zəririn “Yusif və Züleyxa” poemaları. Qazi Bürhanəddin. Bu dövrdə farsca yazan Azərbaycan şairləri. Nizami ədəbi məktəbinin nümayəndələri: Marağalı Əvhədi, Arif Ərdəbili, Əssar Təbrizi. XV – XVI əsrlər anadilli şeirin inkişafında yeni mərhələ kimi. Cahan şah Həqiqi, Kişvəri və Həbibi. Dirili Qurbani. İmadəddin Nəsimi. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Nəsimi yaradıcılığında hürufilik ideyaları. “Sığmazam” qəzəlində hürufilik ideyalarının ifadəsi. Qəzəlin bədii xüsusiyyətləri. Şah İsmayıl Xətayi. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikası. “Dəhnamə” poeması. Əsərin mövzu və ideyası. Əsas obrazların səciyyəsi. Bədii xüsusiyyətləri. “Bahariyyə”də (“Dəhnamə” poemasından) təbiət gözəlliklərinin ifadəsi. Məhəmməd Füzuli. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikası. “Söz” və “Məni candan usandırdı...” qəzəlləri. Hər iki qəzəlin mövzu və ideyası, bədii xüsusiyyətləri. Poemaları və bədii nəsri. “Leyli və Məcnun” poeması. Mövzu və ideyası. Əsas obrazların təhlili. Poemanın bədii xüsusiyyətləri. ERKƏN YENİ DÖVR AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI (XVII – XVIII əsrlər). XVII – XVIII əsrlərdə şifahi və yazılı ədəbiyyatın inkişafı. Yazılı ədəbiyyatda ənənə və novatorluq. Aşıq şeirinin inkişafı. Aşıq Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Sarı Aşıq, Aşıq Valeh. Dastan yaradıcılığının məhsuldar dövrü: “Koroğlu”, “Abbas və Gülgəz”, “Aşıq Qərib”, “Şah İsmayıl”, “Əsli və Kərəm”. Məsihi, Saib Təbrizi, Qövsi Təbrizi. XVIII əsr poeziyasında realist üsluba meylin güclənməsi. M.V.Vidadi, M.P.Vaqif. “Koroğlu” eposu. Mövzusu və başlıca ideyası. Eposda zülmə, haqsızlığa qarşı xalq mübarizəsinin bədii əksi. Eposun bədii xüsusiyyətləri. “Düratın itməyi”, “Durna teli”, “Koroğlu ilə Bolu bəy” və “Həmzənin Qıratı qaçırması” qolları. Onların mövzu, ideya məzmun xüsusiyyətləri. Əsas obrazların səciyyəsi. Molla Pənah Vaqif. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Vaqif yaradıcılığı ilə anadilli şeirin, heca vəzninin, qoşma janrının yeni bir mərhələyə keçməsi. “Hayıf ki, yoxdur...” qoşması. Əsərdə əksini tapmış ictimai mətləblər, şairin kədər və təəssüf hissi. “Pəri” qoşması. Əsərdə gözəlliyin tərənnümü. Hər iki qoşmada lirik qəhrəmanın hiss və həyəcanlarının bədii əksi. AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATINDA MAARİFÇİ REALİZM DÖVRÜ (XIX əsr). İctimai-siyasi və ədəbi-mədəni mühit. Milli teatrın və milli mətbuatın əsasının qoyulması. Maarifçilik ideyalarının yaranması və inkişafı. Aşıq yaradıcılığının məzmun və forma cəhətdən zənginləşməsi. Satirik poeziyanın təşəkkülü. Müxtəlif bölgələrdə şeir məclislərinin təşkil olunması. Abbasqulu ağa Bakıxanovun elmi-ədəbi irsi. “Hikmətin fəziləti” əsəri. Azərbaycan – Qərb ədəbi-mədəni əlaqələrinin yaranıb inkişaf etməsində M.Ş. Vazehin rolu. Xurşidbanu Natəvan və İsmayıl bəy Qutqaşınlının bədii yaradıcılığı. Mir Həmzə Seyid Nigarinin sufi şair və mütəfəkkir kimi ədəbi fəaliyyəti. Dramaturgiyanın və povest janrının əsasının qoyulması. Qasım bəy Zakir. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirik şeirləri. “Durnalar” və “Badi-səba, mənim dərdi-dilimi...” qoşmalarının təhlili. Satiraları. Mənzum hekayə və təmsilləri. Zakirin əsərlərinin bədii sənətkarlıq xüsusiyyətləri. Mirzə Fətəli Axundzadə. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirik şeirləri. Dramaturgiyası. M.F. Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisi kimi. “Hekayəti-müsyö Jordan həkimi-nəbatat və Dərviş Məstəli şah  caduküni-məşhur” komediyası. Mövzu və ideyası. Əsərdə cəhalətin tənqidi. Komediyanın maarifçilik ruhu. Əsərdə bədii konflikt və onun həlli. Əsas obrazların səciyyəsi. Əsərin bədii xüsusiyyətləri. “Aldanmış kəvakib” povesti realist bədii nəsrin ilk nümunəsi kimi. Mövzu və ideyası. Əsərdə mütləqiyyətin ifşası. Əsas obrazların səciyyəsi. Yusif Sərracın islahatları. Əsərdə ifşa üsulları. Povestin dili. Aşıq Ələsgər. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikasının əsas motivləri. Şeirlərində insan və təbiət gözəlliklərinin tərənnümü. “Dağlar” rədifli qoşmaları. Aşığın dağlara ikinci bir əsər həsr etməsinin səbəbi. Hər iki qoşmada bədiiliyi təmin edən vasitələr. Seyid Əzim Şirvani. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikası. Maarifçi şeirləri. “Qafqaz müsəlmanlarına xitab” şeiri. Əsərdə elmin, təhsilin əhəmiyyəti. İctimai məzmunlu şeirləri. “Guş qıl...” müxəmməsi. Əsərdə musiqidən zövq almağa çağırış. Əxlaqi-didaktik əsərləri. Təmsil və mənzum hekayələri. Satiraları. Satiralarında tənqid hədəfləri. Sənətkarlıq xüsusiyyətləri. Nəcəf bəy Vəzirov. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Dramaturgiyası. Dramatik növdə yazdığı əsərlərin janr və mövzu rəngarəngliyi. “Müsibəti-Fəxrəddin” ədəbiyyatımızda ilk faciə nümunəsi kimi. Əsərin mövzu və ideyası. Faciənin bədii konflikti. Nadanlıq və cəhalətin tənqidi. Faciədəki obrazların səciyyəsi. Əsərin janr, dil və üslub xüsusiyyətləri. AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATINDA TƏNQİDİ REALİZM VƏ ROMANTİZM DÖVRÜ. (XIX əsrin 90-cı illərindən 1920-ci ilədək). Dövrün ədəbi-mədəni xülasəsi. Mətbuatın, teatrın, bədii ədəbiyyatın inkişafı. Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizm. Ədəbiyyatın qayəsi. Mətbuat və ədəbiyyatın inkişafına təkan verən amillər. “Molla Nəsrəddin” Azərbaycan dilində nəşr edilən ilk satirik jurnal kimi. Onun əsas müəllifləri: Cəlil Məmməd-quluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Məmməd Səid Ordubadi, Əli Nəzmi, Əliqulu Qəmküsar, Mirzəli Möcüz. Azərbaycan ədəbiyyatında romantizm. “Füyuzat” jurnalı və onun əsas müəllifləri: Əli bəy Hüseynzadə, Hüseyn Cavid, Məhəmməd Hadi, Abbas Səhhət, Abdulla Şaiq, İbrahim Tahir, Əbdülxaliq Cənnəti və b. Süleyman Sani Axundov. “Nurəddin” hekayəsi. Əsərin mövzu və ideyası. Əsas obrazların səciyyəsi. Hekayənin bədii xüsusiyyətləri. Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev. “Bomba” hekayəsi novella nümunəsi kimi. Mövzu və ideyası. Obrazların səciyyəsi. Məhəmməd Hadi. “Türkün nəğməsi” şeiri. Əsərdə Birinci Dünya müharibəsinin türk xalqlarına gətirdiyi fəlakətlərin bədii əksi. Abdulla Şaiq. “Anabacı” hekayəsi. Əsərdə insanın şərəf və ləyaqətinin ən dəyərli keyfiyyətlər kimi bədii təqdimi. Cəlil Məmmədquluzadə. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Nəsr əsərləri. Povest və hekayələri. “Qurbanəli bəy” hekayəsi. Qurbanəli bəy obrazının səciyyəsi.  Publisistikası. Məqalə və felyetonlarında qoyulan başlıca problemlər. Dramaturgiyası. “Anamın kitabı” tragikomediyası. Əsərin mövzu və ideyası. Əsərdə Vətən, ana dili və ziyalı problemi. Əsərdəki Zəhrabəyim ana obrazı Vətənin rəmzi kimi. Rüstəm bəy, Mirzə Məhəmmədəli və Səməd Vahid qardaşları XX əsrin əvvəllərində mövcud sosial qrupların tipik nümayəndələri kimi. Bu qardaşların Vətənin dərdlərinə laqeydliyi. Ana Vətənin faciəsi. Gülbahar surəti. Mirzə Ələkbər Sabir. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirik şeirləri. Lirikasında ictimai-siyasi motivlər. Satiraları. M.Ə. Sabirin Azərbaycan satirasını forma və məzmunca zənginləşdirməsi. “Əkinçi və “Neylərdin, ilahi?!” satiraları. Onların bədii xüsusiyyətləri. Hüseyn Cavid. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikası. Poema yaradıcılığı. H.Cavid ədəbiyyatımızda mənzum romantik dramaturgiyanın banisi kimi. “Ana” əsəri. Mövzu və ideyası. Əsərdə Səlma obrazının yüksək insani hisslərinin bədii əksi. Əsas obrazların səciyyəsi. “İblis” faciəsi. Əsərin mövzu və ideyası. Faciədə insan xarakterindəki mənfi ehtirasların tənqidi. İnsanın İblisə uymasına səbəb olan amillər. Əsas obrazların səciyyəsi. Əhməd Cavad. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikası. Cümhuriyyət dövrü yaradıcılığı. “Azərbaycan bayrağına” şeiri. Əsərdə vətənə və xalqa məhəbbətin ifadəsi. Şeirdə əksini tapmış əsas məsələlər. “Səsli qız” poeması. Mövzu və ideyası. Obrazların səciyyəsi. Sara surəti. Əsərin forma və bədii xüsusiyyətləri. CƏNUBİ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI. Məhəmmədhüseyn Şəhriyar. Həyatı, yaradıcılıq yolu. “Heydərbabaya salam” poeması. Poemada vətənpərvərlik, doğma yurda məhəbbət duyğuları, Azərbaycanın birliyi və bütövlüyü ideyası, milli adət-ənənələrin tərənnümü. Əsərin dil-üslub xüsusiyyətləri. “Türkün dili” şeiri. Şeirin yaranma səbəbi. Əsərdə əksini tapan əsas məsələlər. Şeirin sənətkarlıq xüsusiyyətləri. SOVET DÖVRÜ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI (1920 –1991 ci illər). Azərbaycan ədəbiyyatında sosialist realizmi mərhələsi (1920  – 1960-cı illər) Almas İldırım. “Əsir Azərbaycanım” əsəri. Əsərdə Vətən həsrəti motivi, doğma yurdun müstəqilliyi və azadlığı ideyalarının əksi. Mikayıl Müşfiq. “Yağış yağarkən” şeiri. Əsərdə təbiət hadisəsinə vurğunluğun poetik əksi. “Həyat sevgisi” əsərində lirik qəhrəmanın həyata bağlılığının və yazıb-yaratmaq arzusunun bədii ifadəsi. Süleyman Rüstəm. Cənubi Azərbaycan mövzusunda yazılmış “Təbrizim” şeiri. Əsərdə əksini tapan başlıca məsələlər. Mirmehdi Seyidzadə. “Əqrəb və Çanaqlı bağa” əsərinin mövzu və ideyası. Əqrəb və Çanaqlı bağa obrazlarının müqayisəli təhlili. Mehdi Hüseyn. “Odlu qılınc” hekayəsi. Əsərdə xalqımızın qəhrəmanlıq tarixinin bədii ifadəsi. Əsas obrazların səciyyəsi. Cabir Novruz. “Mən bizim anaları Günəşlə tən tuturam” şeiri. Əsərdə anaya və analığa olan məhəbbətin bədii təcəssümü. Mirzə İbrahimov. “Azad”, “Gələcək gün” (romandan parçalar) əsərləri. Əsərlərdə Cənubi Azərbaycanda baş vermiş milli azadlıq hərəkatının təsviri. Əsas obrazların səciyyəsi. Hikmət Ziya. “Qarabağda” şeiri. Əsərdə təbiət gözəl¬likləri və vətənpərvərlik hisslərinin bədii ifadəsi. “Kərgədan və Qarışqa” əsərində əməyə, zəhmətə rəğbət hissinin ifadəsi. Əliağa Kürçaylı. “Vətən” şeiri. Əsərdə vətənə məhəbbət ideyasının əksi. “Qaranquş” əsərində təbiətə vurğunluq və qaranquşun fədakarlığı. Cəfər Cabbarlı. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikası. “Ana” şeiri. Əsərdə lirik qəhrəmanın hisslərinin səmi¬miliyi və uğurlu ifadəsi. Dramaturgiyası. “Oqtay Eloğlu” faciəsi. Mövzu və ideyası. Oqtay Eloğlu surəti. Onun milli teatr yaratmaq uğrunda mübarizəsi, həqiqət axtarışları. Oqtayın faciəsi. Əsərdəki obrazların səciyyəsi. Səməd Vurğun. Həyatı, yaradıcılıq yolu. “Azərbaycan” şeiri. Əsərdə Vətənə sonsuz məhəbbət və vətənpərvərlikdən doğan qürur hissinin əksi. “Ananın öyüdü” şeiri. Əsərdə vətənə sədaqət, qəhrəmanlıq və fədakarlıq hisslərinin səmimi ifadəsi. Hər iki əsərdə bədii təsvir və ifadə vasitələrinin orijinallığı. Dramaturgiyası. “Vaqif” dramı. Mövzu və ideyası. Dramda şəxsiyyət və cəmiyyət probleminin qoyuluşu. Vaqif və digər obrazların səciyyəsi. Rəsul Rza. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirik şeirləri. Şeirlərində çağdaş insan və onun taleyi problemi. “Çinar ömrü” şeiri. Poemaları. “Qızılgül olmayaydı...” poeması. Mövzu və ideyası. Poemada Müşfiq obrazı. Əsərdəki digər obrazlar. Mir Cəlal. Həyatı, yaradıcılıq yolu. “Vətən yaraları” hekayəsi. Roman yaradıcılığı. “Bahar” (“Bir gəncin manifesti” romanından bir parça). Əsərin mövzu və ideyası. Bahar obrazı. “Açıq kitab” romanı. Mövzu və ideyası. Cəmiyyətdə saflığın, düzlüyün, həqiqətin bərqərar olmasının zəruriliyinin romanda bədii əksi.Əsərdə əsas obrazların səciyyəsi. Ənvər Məmmədxanlı. “Qızıl qönçələr” hekayəsi. Əsərdə yoxsul insanların acınacaqlı taleyinin bədii əksi. Milli mənəvi özünüdərk və istiqlal mərhələsi (XX əsrin 60 – 90-cı illəri). İsa Hüseynov. “Zəhər” hekayəsi. Əsərdə insan və onun təbiətə münasibəti. Əsas obrazların səciyyəsi. Məmməd Araz. “Azərbaycan – dünyam mənim” şeiri. Əsərdə Vətənə olan sonsuz  məhəbbətin tərənnümü. “Əsgər məktubu” şeiri. Əli Kərim. “Qaytar ana borcunu” şeiri. Əsərdə ana-oğul münasibətlərinin bədii əksi. Anar. “Keçən ilin son gecəsi” əsərində valideyn-övlad münasibətlərinin bədii dərki. Əsas obrazların səciyyəsi. Elçin. “Talvar” hekayəsi. Əsərdə sadə adamların mənəvi əxlaqi keyfiyyətlərinin təqdimi. Sabir Əhmədli. “Dərs” hekayəsi. Əsərdə 20 Yanvar faciəsinin təsviri. Zahid Xəlil. “Zeynalabdin” hekayəsi. Əsərdə Hacı Zeynalabdin obrazının xeyriyyəçilik fəaliyyəti. İlyas Əfəndiyev. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Nəsr əsərləri. Dramaturgiyası. Əsərlərində lirik psixoloji üslub. “Xurşidbanu Natəvan” dramı. Əsərin mövzu və ideyası. Əsas obrazların səciyyəsi. Xurşidbanu Natəvan fəal ictimai-siyasi mövqeyi olan Azərbaycan qadını kimi. İsmayıl Şıxlı. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Nəsr əsərləri. “Namərd gülləsi” əsərində ayrı-ayrı insan talelərinin təsvirində müəllifin mərdlik və namərdlik, xeyirxahlıq və bədxahlıq anlayışlarına münasibəti. Əsas obrazların səciyyəsi. “Dəli Kür” romanı. Mövzu və ideyası. Romanda tarixə yeni baxış və milli kolorit. Cahandar ağa və digər obrazların səciyyəsi. MÜSTƏQİLLİK DÖVRÜ ÇOXMETODLU AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI (1991-ci ildən bu günə qədər). Xəlil Rza Ulutürk. “Qaytar mənim qüdrətimi, Azərbaycan!” şeiri. Əsərdə mübarizəyə, döyüşə çağırış və qələbəyə inamın ifadəsi. Qılman İlkin. “İntiqam” hekayəsi. Əsərdə Qarabağ müharibəsinin bədii əksi. Əli Səmədli. “Qanlı bənövşə” hekayəsi. Əsərdə erməni xəyanətinin bədii ifadəsi. Bəxtiyar Vahabzadə. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Lirikası. Lirik şeirlərində Vətən mövzusu və ana dili məsələsi. “Vətəndaş” şeiri. Əsərdə insanın Vətən qarşısında borcu. Dramaturgiyası. Poemaları. “İstiqlal” əsəri “Gülüstan” poemasının davamı kimi. Əsərdə müstəqillik və azadlıq uğrunda mübarizənin poetik ifadəsi. “Şəhidlər” poeması. Mövzu və ideyası. Poemada milli azadlıq mübarizəsinin bədii əksi. DÜNYA ƏDƏBİYYATINDAN SEÇMƏLƏR. İvan Krılov. “Ağac” təmsili. Təmsildə şöhrətpərəstliyin acı nəticəsinin ifadəsi. Ernest Heminquey. “Qoca və dəniz” povesti. Mövzu və ideyası. Əsərdə insan xarakterindəki böyük iradə və tükənməz gücün bədii əksi. Çingiz Aytmatov. Həyatı, yaradıcılıq yolu. Povest və romanları. “Gün var əsrə bərabər” romanı. Mövzu və ideyası. Əsərdə qaldırılmış problemlər və onların bədii həlli. Əsas obrazların səciyyəsi. “Manqurt” (“Gün var əsrə bərabər” romanından). Əsərdə milli yaddaşın itirilməsi problemi. Nayman-Ana obrazı. ƏDƏBİYYAT NƏZƏRİYYƏSİ. Nəzm və nəsr. Nəzmin xüsusiyyətləri: ahəng, vəzn, qafiyə, misradaxili bölgü, rədif ahəng yaradan vasitələr kimi. Şeir vahidləri: misra, beyt, bənd. Şeir şəkilləri (ikilik, dördlük, beşlik, altılıq və s.). Azərbaycan şeirində vəznlər. Heca vəzni. Əruz vəzni. Sərbəst şeir. Yazılı ədəbiyyatda ədəbi növlər və janrlar. Lirik növ və onun janrları: qəzəl, qəsidə, qitə, rübai, tuyuq, müxəmməs. Məsnəvi şeir forması kimi. Epik növ və onun janrları: təmsil, hekayə, novella, povest, roman. Epik-lirik əsərlər. Dastan və poema. Dramatik növ və onun janrları: komediya, dram, faciə, tragikomediya. Dramatik əsərlərdə monoloq, dialoq və remarka. Bədii əsərdə həyat hadisələrini əksetdirmə üsulları: tərənnüm, təhkiyə, təsvir, hərəkət və əyani göstərmə. Alleqoriya. Bədii gülüş. Satira və yumor. Satirik üslub. Bədii əsərin quruluşu. Məzmun: bədii əsərdə mövzu, ideya, qaldırılan problemlər. Forma: həyatı əksetdirmə üsulları, ədəbi növ, janr, təsvir, təhkiyə, tərənnüm, hərəkət və əyani göstərmə, süjet, kompozisiya, nəzm və nəsr, vəzn, şeir vahidləri, şeir şəkilləri, qafiyə, rədif, bölgü. Bədii əsərdə hadisə və surət. Bədii əsərdə əsas və epizodik obrazlar. İnsan, əşya və təbiət obrazları. Tip, xarakter, prototip. Bədii portret. Süjet və kompozisiya. Ekspozisiya, zavyazka, kulminasiya, razvyazka, final süjetin mərhələləri kimi. Kompozisiyanın elementləri (ünsürləri): epiqraf, proloq, epiloq, lirik haşiyə, peyzaj. Bədii əsərin dili. Bədii təsvir vasitələri: epitet, təşbeh, metafor, metonimiya, sinekdoxa və simvol. Bədii ifadə vasitələri: bədii sual, bədii təzad, təkrir, mübaliğə, litota, kinayə, inversiya. Bədii yaradıcılıq metodu. Romantik metod. Realist metod. Ədəbi cərəyan və ədəbi məktəblər.

Fizika

MEXANİKA. Düzxətli bərabərsürətli və dəyişənsürətli hərəkət. Mexaniki hərəkət və onun növləri. Maddi nöqtə. Trayektoriya. Hesablama sistemi. Skalyar və vektorial kəmiyyətlər. Vektorun proyeksiyaları. Yol və yerdəyişmə. Düzxətli bərabərsürətli hərəkət. Sürət. Sürətin ölçülməsi, spidometr. Yerdəyişməyə və yola görə orta sürət. Ani sürət. Hərəkətin nisbiliyi. Sürətlərin toplanması. Düzxətli dəyişənsürətli hərəkət. Düzxətli bərabərtəcilli hərəkət. Təcil. Təcilin ölçülməsi. Akselerometr. Düzxətli bərabərsürətli və bərabərtəcilli hərəkətləri xarakterizə edən kinematik kəmiyyətlərin zamandan asılılıq qrafikləri. Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkət. Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkətdə yol və yerdəyişmə. Radius vektorun dönmə bucağı. Xətti sürət və bucaq sürəti.  Dövretmə tezliyi və periodu.  Çevrə üzrə bərabərsürətli hərəkətdə təcil (mərkəzəqaçma təcili). Nyuton qanunları. Dinamika və statikanın əsasları. Nyutonun birinci qanunu. Ətalət hesablama sistemi. Qalileyin nisbilik prinsipi. Ətalətlilik. Cismin kütləsi və maddənin sıxlığı. Cismin kütləsinin ölçülməsi. Tərəzilər. Cismin həcminin ölçülməsi. Menzurka (ölçü silindri). Maddənin sıxlığının təyin edilməsi. Qüvvə. Əvəzləyici qüvvə. Qüvvələrin toplanması.  Nyutonun ikinci qanunu. Nyutonun üçüncü qanunu. İrəliləmə hərəkətində olan cismin tarazlıq şərti. Qüvvənin qolu. Qüvvə momenti. Fırlanma oxu olan cismin tarazlıq şərti – momentlər qaydası.  Ağırlıq mərkəzi. Tarazlığın növləri: dayanıqlı, dayanıqsız və fərqsiz tarazlıq.  Sadə mexanizmlər. Ling. Tərpənməz və tərpənən bloklar. Mail müstəvi. Mexanikanın “qızıl qaydası”. Ümumdünya cazibə qanunu. Ağırlıq qüvvəsi. Ümumdünya cazibə qanunu. Qravitasiya sabiti və onun fiziki mahiyyəti. Qravitasiya sahəsi. Qravitasiya sahəsinin intensivliyi. Ağırlıq qüvvəsi. Cisimlərin sərbəst düşməsi. Sərbəstdüşmə təcili. Sərbəstdüşmə təcilinin hündürlükdən və coğrafi en dairəsindən asılılığı. Ağırlıq qüvvəsinin təsiri altında hərəkət (şaquli yuxarı, şaquli aşağı atılmış cismin hərəkəti). Cismin çəkisi. Çəkisizlik. Əlavə yüklənmə. Yerin süni peykləri. Birinci kosmik sürət. Elastiklik qüvvəsi. Sürtünmə qüvvəsi. Bərk cisimlərin deformasiyası. Deformasiyanın növləri. Elastiklik qüvvəsi. Huk qanunu. Sərtlik. Qüvvənin ölçülməsi. Dinamometr. Sürtünmə qüvvəsi. Sükunət və sürüşmə sürtünmə qüvvəsi. Sürüşmə sürtünmə əmsalı. Sürtünmə qüvvəsinin təsiri altında hərəkət. Tormoz müddəti və tormoz yolu.  Bir neçə qüvvənin təsiri altında hərəkət. Mail müstəvidə cismin hərəkəti. İmpuls. Enerji. Mexaniki iş. Güc. Saxlanma qanunları. Cismin impulsu, qüvvə impulsu. Qapalı sistem. İmpulsun saxlanması qanunu. Cisimlərin mütləq elastiki və mütləq qeyri-elastiki toqquşması. Reaktiv hərəkət. Mexaniki iş. Güc. Kinetik və potensial enerji. Tam mexaniki enerji. Ağırlıq qüvvəsinin işi. Elastiklik qüvvəsinin işi. Sürtünmə qüvvəsinin işi. Kinetik enerji haqqında teorem. Potensial enerji haqqında teorem. Tam mexaniki enerjinin və enerjinin saxlanması qanunu. Faydalı iş əmsalı (FİƏ). Mexaniki rəqslər və dalğalar. Sərbəst (məxsusi) rəqslər. Rəqsi hərəkətin xarakteristikaları: amplitud, period, tezlik, dövri tezlik. Rəqsin fazası.  Sərbəst rəqslərin dinamikası. Sərbəst rəqslərin tənliyi. Harmonik rəqslər. Rəqs edən maddi nöqtənin sürət və təcili.  Riyazi rəqqas. Yaylı rəqqas. Rəqs sistemlərinin kinetik, potensial və tam enerjisi. Harmonik rəqslərdə enerji çevrilmələri. Sönən rəqslər. Məcburi rəqslər. Rezonans. Rəqslərin elastiki mühitdə yayılması – dalğa. Eninə və uzununa dalğalar. Dalğa uzunluğu. Dalğanın yayılma sürəti. Səs dalğaları. Səsin sürəti. Əks-səda. İnfrasəs. Ultrasəs. Səs lokasiyası. Bərk cisimlərin, mayelərin və qazların təzyiqi. Təzyiq. Təzyiq qüvvəsi. Maye və qazlarda təzyiq. Paskal qanunu. Mayenin hidrostatik təzyiqi. Maye və qazların təzyiqinin ölçülməsi. Manometrlər.  Birləşmiş qablar. Hidravlik maşın və onun iş prinsipi. Atmosfer təzyiqi. Atmosfer təzyiqinin ölçülməsi. Toriçelli təcrübəsi. Barometrlər. Atmosfer təzyiqinin hündürlükdən asılı olaraq dəyişməsi. Arximed qanunu. Cismin üzmə şərti. Mayelərin sıxlığının ölçülməsi. Areometr. MOLEKULYAR  FİZİKA. Molekulyar kinetik nəzəriyyə (MKN). İdeal qazmqanunları. MKN-nin əsas müddəaları. Broun hərəkəti. Diffuziya.  Molekulların kütləsi və ölçüsü. Maddə miqdarı. Nisbi atom kütləsi. Avoqadro sabiti. Molyar kütlə. Molekulların konsentrasiyası. İdeal qaz. Molekulların orta kvadratik sürəti. İdeal qazın təzyiqi. İdeal qazın MKN-nin əsas tənliyi. Temperatur. Molekulun orta kinetik enerjisi. Bolsman sabiti. Temperaturun ölçülməsi. Mütləq tem¬peratur şkalası. Selsi şkalası. Farenheyt şkalası. Temperatur şkalaları arasında əlaqə. İdeal qazın təzyiqinin onun temperaturundan və molekullarının konsentrasiyasından asılılığı.  İdeal qazın hal tənlikləri: Klapeyron və Mendeleyev-Klapeyron tənlikləri. Universal qaz sabiti.  İdeal qaz qanunları (Boyl-Mariott, Gey Lüssak, Şarl, Dalton, Avoqadro qanunları). İzoproseslərin qrafik təsvirləri. Termodinamikanın əsasları. Daxili enerji. Daxili enerjinin dəyişmə üsulları. Biratomlu ideal qazın daxili enerjisi. İstilikvermə və onun növləri: istilikkeçirmə, konveksiya, şüalanma. İstilik miqdarı, cismin istilik tutumu, maddənin xüsusi istilik tutumu.  İstilik tarazlığı. İstilik balansı tənliyi. Termodinamikada iş. Termodinamikanın birinci qanunu: izotermik, izobarik və izoxorik proseslərdə enerjinin saxlanması qanunu. Termodinamikanın  ikinci qanunu. İstilik mühərrikləri və onların FİƏ. İdeal istilik mühərrikinin FİƏ (Karno düsturu). Maddənin aqreqat halları. Bərk cisimlər. Kristal və amorf cisimlər. Bərk cismin mexaniki xassələri. Mütləq və nisbi uzanma. Mexaniki gərginlik. Yunq modulu. Gərilmə diaqramı. Ərimə və kristallaşma. Xüsusi ərimə istiliyi. Yanacağın yanma enerjisi. Xüsusi yanma istiliyi. Səthi gərilmə. Səthi gərilmə qüvvəsi. Səthi gərilmə əmsalı. İslatma. Kapilyar hadisələr. Buxarlanma və kondensasiya. Xüsusi buxarlanma istiliyi. Buxarlanmanın sürəti və ona təsir edən amillər. Doyan və doymayan buxar. Böhran tempe¬ra¬tu¬ru. Qaynama. Mayenin qaynama temperaturunun xarici təzyiqdən asılılığı. Maddənin aqreqat hallarının dəyişməsi ilə gedən proseslərdə temperaturun istilik miqdarından və istiliyin verilmə müddətindən asılılıq qrafikləri. Havanın rütubətliyi. Psixrometr. Şeh nöqtəsi. Hiqrometr. ELEKTRODİNAMİKA Elektrik yükü. Elektrik sahəsi. Elektrik yükü. Elektrik yükünün xassələri. Elementar yük. Cisimlərin elektriklənməsi və elektrostatik induksiya. Elektroskop.  Elektrik yükünün saxlanması qanunu. Yüklənmiş cisimlərin qarşılıqlı təsiri. Kulon qanunu. Burulma tərəzisi.  Elektrik sahəsi. Elektrik sahəsinin intensivliyi. Elektrik sahələri üçün superpozisiya prinsipi. Nöqtəvi yükün elektrik sahəsi. Elektrik sahəsinin qüvvə xətləri. Elektrik sahəsində yüklü zərrəciklərin hərəkəti. Bircins elektrik sahəsinin işi. Potensiallı sahələr. Potensial və potensiallar fərqi. Bircins elektrik sahəsinin intensivliyi və potensiallar fərqi arasında əlaqə. Elektrometr. Ekvipotensial səthlər. Naqillər və dielektriklər elektrostatik sahədə. Maddənin dielektrik nüfuzluğu. Elektrik tutumu. Elektrik sahəsinin enerjisi. Elektrik tutumu. Kondensatorlar. Müstəvi kondensatorun elektrik tutumunun düsturu. Kondensatorların ardıcıl və paralel birləşdirilməsi. Yüklü kondensatorun elektrik sahəsi. Elektrik sahəsinin enerjisi, enerji sıxlığı.  Sabit cərəyan qanunları. Elektrik cərəyanı. Sabit cərəyan. Cərəyan şiddəti. Cərəyan şiddətinin ölçülməsi. Ampermetr. Gərginlik. Gərginliyin ölçülməsi. Voltmetr. Naqilin müqaviməti. Reostatlar. Xüsusi müqavimət.  Dövrə hissəsi üçün Om qanunu. Naqilin voltamper xarakteristikası. Naqillərin ardıcıl və paralel birləşdirilməsi. Elektrik hərəkət qüvvəsi (EHQ). Tam dövrə üçün Om qanunu. Qısa qapanma. Qoruyucular. Cərəyanın işi və gücü. Vattmetr.  Elektrik sayğacı. Coul-Lens qanunu. Tam dövrənin FİƏ. Müxtəlif mühitlərdə elektrik cərəyanı. Metallarda elektrik cərəyanı. Metalların elektrik keçiriciliyi. Metalların müqavimətinin temperaturdan asılılığı. Müqavimətin temperatur əmsalı. İfratkeçiricilik. Elektrolitik dissosiasiya. Elektrolitlərdə elektrik cərəyanı. Elektrolizin I və II qanunu. Qazlarda elektrik cərəyanı. Müstəqil və qeyri-müstəqil boşalma. Qaz boşalmasının volt-amper xarakteristikası. Müstəqil boşalmanın növləri.  Plazma. Vakuumda elektrik cərəyanı. Termoelektron emissiyası. Vakuum diodu. Vakuum diodunun volt-amper xarakteristikası. Ossilloqraf. Elektron-şüa borusu. Yarımkeçiricilər. Yarımkeçiricilərin müqavimətinin temperaturun asılılığı. Yarımkeçiricilərin məxsusi və aşqar keçiriciliyi. p-n keçid. Yarımkeçirici diod. Yarımkeçirici diodun volt-amper xarakteristikası. Fotorezistor, termoelement və termistor. Tranzistor. Onların iş prinsipləri. Maqnit sahəsinin induksiyası. Maqnit sahəsi. Sabit maqnitlər və onların qarşılıqlı təsiri. Sabit cərəyanlı naqillərin qarşılıqlı təsiri. Maqnit sahəsinin induksiyası. Düz, dairəvi cərəyanın və sabit maqnitin maqnit sahələrinin qüvvə xətlərinin mənzərəsi. Sağ yivli burğu (sağ əl) qaydası. Maqnit sahəsi üçün superpozisiya prinsipi. Yerin maqnit sahəsi. Kompas. Maqnit sahəsinin cərəyanlı naqilə təsiri – Amper qüvvəsi və onun istiqamətinin müəyyən olunması. Maddənin maqnit nüfuzluğu. Maddənin maqnit xassələri: para–, dia– və ferromaqnitlər. Küri temperaturu.  Maqnit sahəsinin hərəkət edən yüklü zərrəciyə təsiri Lorens qüvvəsi və onun istiqamətinin müəyyən olunması. Bircins maqnit sahəsində yüklü zərrəciklərin hərəkəti. Onun trayektoriyasının əyrilik radiusu, dövretmə periodu və tezliyi. Xüsusi yük. Kütlə spektroqrafı. Elektromaqnit induksiyası. Maqnit sahəsinin enerjisi. Elektromaqnit induksiya hadisəsi. Maqnit seli. Elektromaqnit induksiya qanunu. Lens qaydası. Hərəkət edən naqillərdə induksiya EHQ. Öz-özünə induksiya hadisəsi. Konturun induktivliyi.  Maqnit sahəsinin enerjisi. Elektromaqnit rəqsləri və dalğaları. Rəqs konturu. Rəqs konturunda yaranan sərbəst elektromaqnit rəqsləri. Rəqs konturunda enerji çevrilmələri. Rəqs konturunun məxsusi rəqs periodu və tezliyi. Tomson düsturu. Məcburi elektromaqnit rəqsləri. Rezonans. Elektromaqnit sahəsi. Elektromaqnit dalğaları. Elektromaqnit dalğalarının yayılma sürəti. Elektromaqnit dalğalarının tətbiqləri. Radiolokasiya. Elektromaqnit dalğaları şkalası. Şüalanmanın gücü. Elektromaqnit şüalanma selinin sıxlığı (şüalanmanın intensivliyi). Radiorabitənin prinsipləri, modullaşma və detektəetmə. Dəyişən elektrik cərəyanı. Dəyişən cərəyan generatoru. Cərəyan şiddətinin, gərginliyin və EHQ-nin təsir-edici qiymətləri. Dəyişən cərəyan dövrəsində aktiv, tutum və induktiv müqavimət. Dəyişən cərəyan dövrəsi üçün Om qanunu. Dəyişən cərəyanın işi və gücü. Elektrik enerjisinin ötürülməsi. Transformator. Transformasiya əmsalı. Transformatorun FİƏ. OPTİKA. Həndəsi optika. İşığın bircins şəffaf mühitdə düz xətt boyunca yayılması. İşığın sürəti. İşığın qayıtma və sınma qanunları. Mühitin sındırma əmsalı. İşığın tam daxili qayıtması. İşıqötürən. Paralel üzlü şüşə lövhədə və üçüzlü şüşə prizmada şüaların yolu. Müstəvi və sferik güzgülər. Onlarda xəyalın qurulması. Nazik linzalar. Toplayıcı və səpici linzalar. Linzanın fokus məsafəsi. Linzanın optik qüvvəsi. Linzada xəyalların qurulması. Nazik linzanın düsturu. Linzanın xətti böyütməsi. Optik cihazlar: lupa, eynək, fotoaparat. Göz, yaxındangörmə və uzaqdangörmə. Dalğa optikası. İşığın dispersiyası. Koherent dalğalar. Dalğaların interferensiyası. Maksimum və minimumların alınma şərtləri. İşığın interferensiyası. Nyuton hаlqаlаrı.  Dalğaların difraksiyası. İşığın difraksiyası. Difraksiya qəfəsi. Difraksiya qəfəsində maksimumların alınma şərti.  Elektromaqnit dalğalarının eninə olması. İşığın polyarlaşması. ATOM VƏ ATOM NÜVƏSİ. İşıq kvantları. Plank hipotezi. İşıq kvantları. Plankmdüsturu. Plank sabiti. Foton, onun xassələri, fotonun enerjisi və impulsu. Fotoeffekt. Fotoeffekt qanunları. Çıxış işi. Fotoeffektin qırmızı sərhədi. Fotoeffekt üçün Eynşteyn tənliyi. Fotoeffektin texnikada tətbiqi. Fotoelementlər. Atom və nüvə fizikası. Atomun quruluşu. Atomun planetar modeli. Bor postulatları. İşığın atomlar tərəfindən buraxılması və udulması. Məcburi şüalanma. Lazerlər. Lazerlərin tətbiqi. Atom nüvəsinin tərkibi. İzotoplar. Kütlə defekti. Atom nüvələrinin rabitə enerjisi. Xüsusi rabitə enerjisi. Radioaktivlik. -, - və - şüalanma və onların təbiəti. Radioaktiv çevrilmələr. Yerdəyişmə qaydası. Radioaktiv çevrilmə qanunu. Yarımçevrilmə periodu. Nüvə reaksiyaları. İonlaşdırıcı şüalanmaların qeydə alınma üsulları: Heyger sayğacı, Vilson kamerası. Uran nüvəsinin bölünməsi. Zəncirvari nüvə reaksiyaları. Nüvə reaktoru. Böhran kütləsi. Neytronların artma əmsalı. İstilik nüvə reaksiyaları. Radioaktiv şüalanmanın bioloji təsiri. Radioaktiv şüalanmanın udulma dozası. Elementar zərrəciklər.

İnformatika

İnformatika və informasiya. İnformasiyanın əsas xassələri. İnformasiyanın növləri və təqdimedilmə formaları. İnformasiyanın ötürülməsi. İnformasiyanın emalı. İnformasiyanın saxlanması. İnformasiyanın qorunması. Kriptoqrafiya. Kibercinayətkarlıq. Mövqesiz və mövqeli say sistemləri. İkilik, səkkizlik və onaltılıq say sistemləri. Bir say sistemindən digərinə keçid. Müxtəlif say sistemlərində hesab əməlləri. Kod və kodlaşdırma. İnformasiyanın ölçü vahidləri. Mətn informasiyasının kodlaşdırılması. Rəng modelləri (RGB, CMYK). Qrafik informasiyanın kodlaşdırılması. Səs və video informasiyanın kodlaşdırılması. İnformasiyanın miqdarının ölçülməsi. Model. Modellərin təsnifatı. İnformasiya modellərinin növləri. Cədvəl informasiya modeli. Ağac informasiya modeli. Qraf informasiya modeli. Kompüter modelləşdirməsi. Kompüterlər və onların təsnifatı. Fərdi kompüterlərin növləri. Giriş qurğuları (klaviatura, siçan, mikrofon, skaner, veb-kamera). Çıxış qurğuları (monitor, printer, səsucaldanlar, proyektor). Yaddaş qurğuları (RAM, ROM, HDD, SSD, CD və DVD optik disklər, fləş-yaddaş, keş yaddaş, disket). Sistem lövhəsi və mərkəzi prosessor. Portlar və bağlayıcılar. Kompüterin əsas xarakteristikaları. Sistem proqram təminatı (əməliyyat sistemləri, utilitlər, drayverlər). İş masası və onun elementləri. Pəncərələr. Fayllar və qovluqlar, onlar üzərində əməllər. Fayl sistemləri. Tətbiqi proqram təminatı (mətn redaktorları, elektron cədvəllər, qrafik redaktorlar, nəşriyyat sistemləri, VBİS-lər). Proqramlaşdırma alətləri. Ziyanverici proqramlar (kompüter virusları). Mətn sənədinin yaradılması. Sənədin redaktəsi və formatlanması. Mətn redaktorunda cədvəllər. Sənədə müxtəlif obyektlərin əlavə edilməsi (şəkil, cədvəl). Axtarış və əvəzetmə. Elektron cədvəl və onun komponentləri (xana, sətir, sütun, iş vərəqi). Mütləq və nisbi ünvanlar. Düsturlar. Elektron cədvəldə funksiyalar. Diaqramlar və onların elementləri. “Verilənlər bazası” anlayışı. Verilənlər modeli. Verilənlər bazasının idarəolunması sistemi. Cədvəllər və onlar arasında əlaqələr. Sorğular. Formalar. Verilənlərin axtarışı və çeşidlənməsi. Hesabatlar. “Alqoritm” anlayışı. Alqoritmin xassələri. Alqoritmin təqdimedilmə üsulları. Alqoritmin növləri (xətti, budaqlanan, dövri). “Proqram”, “proqramlaşdırma”, “proqramlaşdırma dili” anlayışları. Translyator (interpretator, kompilyator). Python proqramlaşdırma dili. Sabit və dəyişən kəmiyyətlər. Verilənlərin daxil və xaric edilməsi. Şərt operatoru. Dövr operatorları (for, while). Ədədlər üzərində əməllər. Sətirlər və onlar üzərində əməllər. Siyahılar və onlar üzərində əməllər. Funksiya. Kompüter şəbəkələri və onların təsnifatı. Şəbəkə avadanlıqları. Şəbəkə topologiyaları (şin, halqa, ulduz, qarışıq). Şəbəkə arxitekturası. Simsiz şəbəkə texnologiyaları (WLAN, GPRS, WPAN, Wi-Fi, Wi-Max, Bluetooth, Li-Fi). İnternetə bağlanma üsulları. İnternetdə ünvanlama. İnternet xidmətləri və protokollar. Dünya hörümçək toru. Axtarış sistemləri. Elektron poçt. “Veb-proqramlaşdırma” anlayışı. Saytın hazırlanma mərhələləri. HTML nişanlama dili. Siyahıların yaradılması. Cədvəllərin yaradılması. Veb səhifənin rəng sxemi. Veb-səhifəyə qrafik faylların yerləşdirilməsi. İstinadlardan istifadə.

Kimya

Kimyanın ilk anlayışları. Kimya fənni, onun vəzifələri. Kimyanın təbiət elmləri arasında mövqeyi. Maddələr, fiziki və kimyəvi xassələri. Saf maddələr və qarışıqlar. Qarışıqda maddələrin kütlə paylarının hesablanması.  Qarışıqların ayrılması üsulları. Fiziki və kimyəvi hadisələr. Kimyəvi reaksiyaların əlamətləri, başlanması və getməsi şərtləri. Atom-molekul təlimi. Kimyəvi elementlər. Bəsit və mürəkkəb maddələr. Allotropiya. Atom kütlə vahidi. Kimyəvi formullar. Nisbi atom və nisbi molekul kütləsi. Mürəkkəb maddələrdə kimyəvi elementlərin kütlə nisbətinin və kütlə payının hesablanması. Kimyəvi formulların çıxarılması. Kimyəvi formullar üzrə hesablamalar. Maddə tərkibinin sabitliyi və maddə kütləsinin saxlanması qanunları. Kimyəvi tənliklər. Maddə miqdarı. Avоqadro qanunu. Maddə miqdarı. Mol. Molyar kütlə. Avoqadro qanunu və qazların molyar həcmi. Qazların sıxlığı, nisbi sıxlıq. Kimyəvi reaksiyalarda qazların həcm nisbətləri. Qazların qarışıqda həcm və kütlə payının hesablanması. Qaz qarışıqlarının orta molyar kütləsinin hesablanması. Kimyəvi tənliklər üzrə hesablamalar. Atomun quruluşu. Dövri qanun. Kimyəvi elementlərin dövri sistemi. Atomun tərkibi. İzotoplar. Atomun elektron quruluşu. Elektron formulları. Kimyəvi elementlərin təsnifatı. Dövri qanun və kimyəvi elementlərin dövri sistemi. Böyük və kiçik dövrlər, qruplar və yarımqruplar. Dövri sistemin I–IV dövr elementlərinin atomlarında elektronların paylanması. Elementlərin və onların birləşmələrinin xassələrinin elementlərin  dövri sistemdəki mövqeyindən və atomlarının elektron quruluşundan asılılığı. Kimyəvi rabitə. Kimyəvi elementlərin elektromənfiliyi. İonlaşma enerjisi və elektrona hərislik. Kimyəvi rabitənin tipləri. Kovalent, ion, hidrogen və metal rabitələrinin əmələgəlmə mexanizmi. Kovalent rabitənin xassələri. Hibridləşmə. Hibrid və qeyri-hibrid orbitallar. Molekulların fəza quruluşu. Xətti və bucaq quruluşlu molekullar. Polyar və qeyri-polyar molekullar. Kristal qəfəsin tipləri. Valentlik. Atomların valent imkanları. Oksidləşmə dərəcəsi. Kimyəvi reaksiyaların təsnifatı. İstilik effekti. Birləşmə, parçalanma, əvəzetmə və dəyişmə (mübadilə) reaksiyaları. Homogen və heterogen reaksiyalar. Kimyəvi reaksiyaların istilik effekti. Ekzotermik və endotermik reaksiyalar. Maddənin əmələgəlmə istiliyi və yanma istiliyi. Yanacağın istiliktörətmə qabiliyyəti. Hess qanunu. Termokimyəvi tənliklər üzrə hesablamalar. Oksidləşmə-reduksiya reaksiyaları. Oksidləşdirici və reduksiyaedici. Oksidləşmə-reduksiya prosesləri. Oksidləşmə-reduksiya reaksiyalarının tipləri və onların tənliklərinin əmsallaşdırılması. Kimyəvi reaksiyaların sürəti. Kimyəvi tarazlıq. Kimyəvi reaksiyaların sürəti və onun hesablanması. Kimyəvi reaksiyaların sürətinə təsir edən amillər. Katalizator və katalitik reaksiyalar. Dönən və dönməyən reaksiyalar. Kimyəvi tarazlıq və ona təsir edən amillər. Le-Şatelye prinsipi. Tarazlıq sabiti. Məhlullar. Maddələrin həll olması. Həllolma əmsalı. Həllolmaya təsir edən amillər. Doymuş və doymamış məhlullar. Həll olmuş maddənin kütlə payı. Molyar qatılıq. Məhlullara aid hesablamalar. Elektrolitik dissosiasiya. Elektroliz. Hidroliz. Həllolmanın fiziki-kimyəvi mahiyyəti. Kristalhidratlar. Elektrolitlər və qeyri-elektrolitlər. Elektrolitik dissosiasiya. Turşu, qələvi və duzların dissosiasiyası. Dissosiasiya dərəcəsi. Qüvvətli və zəif elektrolitlər. İon mübadiləsi reaksiyaları. Reaksiyaların ion tənlikləri. İonların təyini. Duzların hidrolizi. Hidrolizə təsir edən amillər. Metalların elektrokimyəvi gərginlik sırası. Elektrolitlərin suda məhlullarının və ərintilərinin elektrolizi. Elektrolizin tətbiqi. Qeyri-üzvi birləşmələrin mühüm sinifləri. Oksidlər, əsaslar, turşular, duzlar və onların təsnifatı, adlandırılması, alınma üsulları, xassələri. Üzvi birləşmələrin kimyəvi quruluş nəzəriyyəsi. Maddələrin xassələrinin onların quruluşundan asılılığı. İzomerlik, onun növləri. Molekullarda kimyəvi rabitələrin təbiəti. Üzvi maddələrin təsnifatı. Doymuş alifatik karbohidrogenlər. Alkanlar. Ümumi formulu, homoloji sırası, izomerliyi, adlandırılması. Elektron və fəza quruluşu, sp3-hibridləşmə. Alkanların alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Doymamış alifatik karbohidrogenlər. Alkenlər. Ümumi formulu, homoloji sırası, izomerliyi və adlandırılması. Elektron və fəza quruluşu. sp2-hibridləşmə. Alkenlərin alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Markovnikov qaydası. Alkadienlər. Ümumi formulu, homoloji sırası, təsnifatı, izomerliyi və adlandırılması. Divinil, izopren və xlorprenin alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Alkinlər. Ümumi formulu, homoloji sırası, izomerliyi və adlandırılması. Elektron və fəza quruluşu, sp-hibridləşmə. Alkinlərin alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Tsiklik karbohidrogenlər Tsikloparafinlər (tsikloalkanlar). Ümumi formulu, homoloji sırası, izomerliyi və adlandırılması. Alınması, fiziki və kimyəvi  xassələri, tətbiqi. Aromatik karbohidrogenlər. Benzol sırası karbohidrogenlərinin ümumi formulu. Benzol molekulunun quruluşu. Benzolun homoloqlarının izomerliyi və adlandırılması. Benzol və onun homoloqlarının alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Toluol molekulunda atom qruplarının qarşılıqlı təsiri. Stirol. Təbii qaz, neft, daş kömür və onlardan alınan məhsullar. Neftin emalı üsulları. Oksigenli üzvi birləşmələr. Doymuş biratomlu spirtlər. Ümumi formulu, homoloji sırası,  izomerliyi və adlandırılması. Spirtlərin ümumi alınma üsulları. Sənayedə metanol və etanolun alınması. Spirtlərin fiziki və  kimyəvi xassələri, tətbiqi. Sadə efirlər. Alınması  və adlandırılması. Doymuş çoxatomlu spirtlər. İkiatomlu və üçatomlu spirtlərin ümumi formulu. Etilenqlikol və qliserinin alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, təyini, tətbiqi. Fenollar. Fenol molekulunda atom qruplarının qarşılıqlı təsiri. Fenolun alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Aldehidlər. Doymuş aldehidlərin ümumi formulu, homoloji sırası, izomerliyi, adlandırılması və quruluşu. Qarışqa və sirkə aldehidləri, onların alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Ketonlar. Karbon turşuları. Doymuş birəsaslı karbon turşuları. Ümumi formulu, homoloji sırası, izomerliyi, adlandırılması və quruluşu. Qarışqa və sirkə turşuları. Karbon turşularının alınması, fiziki və kimyəvi  xassələri, tətbiqi. Doymamış karbon turşuları: akril və metakril turşuları. Ali karbon turşuları: palmitin, stearin, olein, linol və linolen turşuları. İkiəsaslı karbon turşuları: tereftal, oksalat və adipin turşuları. Mürəkkəb efirlər. Efirləşmə reaksiyası ilə alınması, adlandırılması, izomerliyi, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Yağlar. Tərkibi, xassələri, tətbiqi. Bərk və maye yağlar. Sabun və sintetik yuyucu maddələr. Karbohidratlar. Təsnifatı. Monosaxaridlər: qlükoza, fruktoza, riboza, dezoksiriboza və onların quruluşu. Qlükozanın alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Disaxaridlər: saxaroza, maltoza. Saxarozanın  quruluşu, alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Polisaxaridlər: nişasta və sellüloza. Onların quruluşu, alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Azotlu üzvi birləşmələr. Nitrobirləşmələr Aminlər. Təsnifatı, quruluşu, adlandırılması,  izomerliyi, alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Anilinin alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Aminturşular. Təsnifatı, quruluşu, adlandırılması, izomerliyi, alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Zülallar. Tərkibi, quruluşu, fiziki, kimyəvi xassələri və təyini. Əhəmiyyəti və tətbiqi. İrimolekullu birləşmələr. Monomer, polimer, polimerləşmə dərəcəsi, fəza müntəzəmliyi. Polimerlərin alınma reaksiyaları: polimerləşmə və polikondensləşmə. Poli¬merlərin mühüm nümayəndələri: polietilen, polipropilen, polivinilxlorid, teflon, polistirol, təbii və sintetik kauçuklar, fenolformaldehid qatranı, polimetilmetakrilat. Liflər (lavsan, kapron, enant, neylon). Üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə. Hidrogen. Oksigen. Su. Hidrogen. Dövri sistemdə ikili  mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması. İzotopları. Laboratoriyada və sənayedə alınması. Fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Oksigen. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması. Laboratoriyada və sənayedə alınması. Fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi, təbiətdə rolu və dövranı. Ozon. Ozonun alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi və təbiətdə rolu. Su. Onun fiziki və kimyəvi xassələri. Flüor yarımqrupu elementləri. Halogenlərin ümumi xarakteristikası. Xlor. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu. Xlorun laboratoriyada və sənayedə alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Hidrogen-xlorid və xlorid turşusu. Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Xlorid turşusunun duzları. Xlorun oksigenli turşuları. Halogenlərin alınması. Halogenlərin və birləşmələrinin xassələrinin müqayisəsi. Halogenid ionlarının təyini. Təbiətdə halogenlərin yayılması və onların tətbiqi. Oksigen yarımqrupu elementləri. Kükürd. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması, allotropik şəkildəyişmələri. Kükürdün alınması, fiziki, kimyəvi xassələri və tətbiqi. Hidrogen-sulfidin laboratoriyada alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Kükürd oksidlərinin alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Duru və qatı sulfat turşusu, fiziki və kimyəvi xassələri. Sulfat turşusunun kontakt üsulu ilə istehsalı. Sulfatlar və onların tətbiqi. Sulfat və sulfid ionlarının təyini. Azot yarımqrupu elementləri. Azot. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması. Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Ammonyak, laboratoriyada və sənayedə alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Ammonium duzları. Ammonium ionunun təyini. Azotun  oksidləri. Nitrat turşusunun alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Nitrat turşusunun duzları və onların tətbiqi. Nitrat ionunun təyini. Fosfor. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması, allotropik şəkildəyişmələri. Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Difosfor pentaoksid. Ortofosfat turşusu, alınması, fiziki və kimyəvi xassələri. Ortofosfat turşusunun duzları. Ortofosfat ionunun təyini. Mineral gübrələr, onların təsnifatı və alınması. Karbon yarımqrupu elementləri. Karbon. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması, allotropik şəkildəyişmələri. Karbonun kimyəvi xassələri. Karbon monooksid və karbondioksid, onların laboratoriyada və sənayedə alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Karbonat turşusu və onun duzları. Karbon dioksidin və karbonat ionunun təyini. Silisium. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması. Silisiumun laboratoriyada və sənayedə alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Silisium-dioksid, metasilikat turşusu və onun duzları. Silikat sənayesi: şüşə və sement istehsalı. Metalların ümumi xarakteristikası. Metalların dövri sistemdə mövqeyi və atomlarının elektron quruluşu. Təbiətdə yayılması, təsnifatı, sənayedə alınmasının əsas üsulları. Metalların ümumi fiziki və kimyəvi xassələri. Ərintilər. Metalların və ərintilərinin tətbiqi. Metalların korroziyası və korroziyadan mühafizə üsulları. Əsas  yarımqrup  metalları. Qələvi metallar. Dövri sistemdə mövqeyi və atomlarının elektron quruluşu. Natrium və kalium, onların təbiətdə yayılması. Natrium və kaliumun alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Natrium və kaliumun oksidləri və hidroksidləri. Onların alınması, fiziki və kimyəvi  xassələri. Natrium və kaliumun birləşmələrinin tətbiqi. Natrium-peroksid və kalium-superoksid. Kalsium. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması. Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Kalsium-oksid və kalsium-hidroksid. Gips və onun növləri. Suyun codluğu, onun növləri və aradan qaldırılması üsulları. Alüminium. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması. Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Alüminotermiya. Alüminium-oksid və alüminium hidroksid. Onların alınması, fiziki və kimyəvi  xassələri. Alüminium ionunun təyini. Əlavə yarımqrup metalları. Dəmir. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun elektron quruluşu, təbiətdə yayılması. Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Dəmir ionlarının təyini. Dəmirin oksid və hidroksidləri. Çuqun və polad istehsalı. Dəmir və onun ərintilərinin texnikada tətbiqi. Mis, sink, xrom. Dövri sistemdə mövqeyi, atomunun quruluşu, təbiətdə yayılması. Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri, tətbiqi. Qeyri-üzvi birləşmələr arasında genetik əlaqə.

Tarix

Azərbaycan ərazisində ibtidai icma quruluşu: Daş dövrü. Azərbaycan ərazisində ilk insan məskənləri. Azıx adamı. Odla tanışlıq. Eneolit (mis daş) dövrü. Tunc və Dəmir dövrləri. İbtidai icma quruluşunun dağılması. İri tayfa birlikləri və erkən dövlət qurumları: Aratta. Lullubi. Kuti. Turukkilər. Manna dövləti: Ərazisi, əhalisi və təsərrüfatı. Dövlətin yaranması. İdarəçilik. Xarici siyasət: Urartu və Assuriya ilə münasibətlər. Kimmer, iskit, sak tayfaları və Manna. Dövlətin tənəzzülü və süqutu. Mədəniyyət. Azərbaycanda İskit (İşquz) şahlığı. Azərbaycan Midiya və Əhəməni imperiyaları dövründə. Atropatena dövləti: Ərazisi, əhalisi və təsərrüfatı. Dövlət quruluşu və idarə olunması. Qonşu dövlətlərlə qarşılıqlı münasibətlər. Selevkilər, Parfiya və Roma ilə münasibətlər. Fraaspanın müdafiəsi. Mədəniyyət. Albaniya dövləti: Ərazisi, əhalisi və təsərrüfatı. Dövlət quruluşu və idarə olunması. Yadellilərə qarşı mübarizə. Mədəniyyət. Qədim Misir: Coğrafi mövqeyi və əhalisinin məşğuliyyəti. Sosial təbəqələr. Vahid Misir dövlətinin yaranması və güclənməsi. Fironların hərbi yürüşləri. Qədim Misir dövlətinin tənəzzülü. Qədim Misir mədəniyyəti. Qədim şumerlər: Mesopotamiyanın təbiəti və əhalisi. Şumer şəhər-dövlətləri. Sosial-iqtisadi həyat. İlk imperiya. Şumer mədəniyyəti. Böyük Hun dövləti: Qədim hunların ərazisi və məşğuliyyəti. İlk Hun dövlətinin meydana gəlməsi. Teoman. Mete xaqan. Hun imperiyasının parçalanması. Təsərrüfat həyatı. Din və mədəniyyət. Qədim Çin: Təbiəti və əhalisi. Çinin birləşdirilməsi. Böyük Çin səddi. Xan sülaləsi. Böyük İpək yolu. Xalq üsyanları. Mədəniyyət və din. Qədim Hindistan: Təbiəti və əhalisi. Hindistanın ən qədim şəhərləri və qədim dövlətləri. Hindistanın vahid dövlətdə birləşdirilməsi. Kastalar. Mədəniyyət və din. Qədim Yunanıstan: Ərazisi və əhalisi. Krit padşahlığı. Mikena mədəniyyəti (sivilizasiyası). Qədim yunan şəhər dövlətləri. Sosial iqtisadi münasibətlər. Afinada demos ilə əyanlar arasında mübarizə. Drakon qanunları. Solon islahatları. Tiranlıq. Sparta dövləti. Yunan koloniyaları. Yunan Əhəməni müharibələri və onun nəticələri. Afina quldarlıq demokratiyası. Perikl. Afina Sparta müharibəsi. Yunan şəhər dövlətlərinin tənəzzülü. Qədim Yunanıstan mədəniyyəti. Makedoniya dövlətinin yüksəlişi. II Filipp. Makedoniyalı İsgəndər və onun Şərqə yürüşü. Makedoniyalı İsgəndərin imperiyası və onun parçalanması. Makedoniya imperiyasında mədəniyyət. Qədim Roma: Apennin yarımadasının qədim əha¬lisi. Etrusklar. Romada dövlətin yaranması. Padşahlıq və respublika dövrləri. Patrisilərlə plebeylər arasında mübarizə. Xalq tribunları. Romada hüquq. Bütün İtaliyanın tutulması. Pun müharibələri. Romanın işğalları. Qrakx qardaşları. Qulların vəziyyəti. Spartak üsyanı. Yuli Sezar. Romada vətəndaş müharibələri. Roma imperiyasının yaranması. Quldarlıq təsərrüfatının tənəzzülü. İmperiyanın parçalanması. Qərbi Roma imperiyasının süqutu. Qədim Roma mədəniyyəti. Xristianlığın yaranması. Azərbaycan III əsrdə-VII əsrin əvvəllərində: Feodal münasibətlərinin meydana gəlməsi, inkişafı və xüsusiyyətləri. Atropatena Sasanilər imperiyasının tərkibində. Məzdəkilər hərəkatı. Albaniya-Sasani münasibətləri. Din. Albaniya V VI əsrlərdə. Albaniya ərazisinə türk axınları. Albaniya Mehranilər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə: Mehranilərin hakimiyyətə gəlməsi. Albaniya Sasani-Bizans və Sasani-Xilafət müharibələri dövründə. Albaniya Cavanşirin hakimiyyəti illərində. Daxili və xarici siyasət. Azərbaycan Xilafətin tərkibində: İslam dininin yayılması və onun nəticələri. Xilafət dövründə idarəetmə və vergi siyasəti. İnzibati idarəçilik sistemi. Köçürmə siyasəti. Torpaq sahibliyi formaları. Vergi və mükəlləfiyyətlər. Ərəb-Xəzər müharibələri. Azərbaycanın xilafət dövründəki ərazisi. Xilafətə qarşı çıxışlar. Beyləqanda Müsafir üsyanı. Xürrəmilər hərəkatı. Babək. Azərbaycan xalqının təşəkkülü. Xilafətin zəifləməsi və Azərbaycan dövlətçiliyinin dirçəlişi (IX-XI əsrlər): Şirvanşahlar dövləti. Dərbənd əmirliyi. Sacilər, Salarilər sülalələrinin hakimiyyəti dövründə Azərbaycan torpaqlarının vahid dövlətin tərkibində birləşdirilməsi. Rəvvadilər dövlətinin yaranması. Dəbil əmirliyi. Şəddadilər dövləti və Tiflis müsəlman əmirliyi. Şəki hakimliyi. Slavyanların (rusların) Azərbaycana talançı yürüşləri. Bərdə faciəsi. IX-XI əsrlərdə sosial-iqtisadi həyat: Kənd həyatı. Şəhər həyatı. Feodal torpaq mülkiyyətinin formaları. Vergilər. III əsrdə-XI əsrin ortalarında mədəniyyət: Yazı. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı. Memarlıq. Yeni sosial nizam – Feodalizm: Feodal münasibətlərinin meydana gəlməsi. Şərq feodalizmi. Qərb feodalizmi. Feodal-kəndli münasibətləri. Feodalizmin inkişaf mərhələləri. Erkən orta əsrlər türk dövlətləri: “Xalqların böyük köçü”. Avropa Hun dövləti. Attila. Katalaun döyüşü. Ağ Hun dövləti. Göytürk xaqanlığı. Uyğur xaqanlığı. Xəzər dövləti. Ərəb Xilafəti: Ərəbistan yarımadasının təbiəti və əhalisi. İslam dini və müsəlman dövləti. Xilafətin yaranması, yüksəlişi və parçalanması. Qaraxanlı dövləti. Qəznəli dövləti. Qərbi Avropa: German (alman) tayfaları. Alman cəmiyyəti. Frank dövlətinin yaranması. Böyük Karl. Verden müqaviləsi. Avropa IX-XI yüzilliklərdə. Vikinq yürüşləri. Bizans: İmperiyanın yüksəlişi və tənəzzülü. Böyük Səlcuq dövləti: Yaranması, çiçəklənməsi və süqutu. Azərbaycan XI əsrdə-XIII əsrin əvvəllərində: Oğuz-səlcuq axınları və Azərbaycan. Azərbaycan Səlcuq imperiyasının tərkibində. Səlcuq yürüşlərinin Azərbaycan üçün nəticələri. Eldənizlər (Atabəylər) dövləti. Şirvanşahlar dövləti. XI əsrin ortaları-XIII əsrin əvvəllərində mədəniyyət: Təhsil və elmin inkişafı. İntibah dövrünün memarlıq inciləri. Azərbaycan XIII əsrin 20-ci illəri – XIV əsrdə: Azərbaycana monqolların yürüşləri. Xarəzmşah Cəlaləddin. Azərbaycan Hülakülər (Elxanilər) dövlətinin tərkibində. Vergi və torpaq siyasəti. Qazan xanın islahatları. Azərbaycanda Çobanilərin hakimiyyəti. Hülakülər dövlətinin zəifləməsi və süqutu. Cəlairilər dövləti və Azərbaycan. Şirvanşahlar dövlətinin yenidən dirçəlməsi. I İbrahim. Toxtamışın və Teymurun Azərbaycana yürüşləri. Azərbaycan XV əsrdə: Baharlı hökmdarlarının Teymurilərlə mübarizəsi. Azərbaycan Baharlı (Qaraqoyunlu) dövlətinin yaranması. Qara Yusif. Cahanşah. Azərbaycan Bayandurlu (Ağqoyunlu) dövlətinin yaranması. Həsən padşah. Osmanlı dövləti ilə müharibələr. Bayandurlu Həsən padşahın varislərinin hakimiyyəti. Azərbaycanın beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsi. Böyük Monqol imperiyası: Dövlətin yaranması. Çingiz xan. Monqol işğalları. İmperiyanın parçalanması. Qızıl Ordu dövlətinin yaranması. İdarəetmə. Qızıl Ordunun zəifləməsi və süqutu. Hindistan: Dehli sultanlığı. Böyük Moğol dövlətinin yaranması. Əkbər şah. Osmanlı imperiyası: Uc bəyliyindən sultanlığa doğru. Dövlətin yüksəlişi. “Qızıl körpü”yə doğru. Türklərin “Qızıl körpü”yə sahib olması – Konstantinopolun fəthi. Dövlətin idarə olunması. Sultanlıqdan xəlifəliyə doğru. Möhtəşəm yüz il. Teymuri dövləti: Yaranması və daxili siyasəti. Teymurun fəthləri. Dövlətin zəifləməsi və süqutu. XI-XVI əsrlərdə türk xalqlarının mədəniyyəti: Təhsil və elmi biliklər. Memarlıq abidələri. Xaçlı yürüşləri: Xristian dinində bölünmə. Qərbi Avropada katolik kilsəsinin hökmranlığı. Xaçlı yürüşlərinin səbəbləri və başlanması. Şərqə doğru xaçlı yürüşləri. Avropada müsəlmanlara qarşı xaçlı yürüşləri. Xaçlı yürüşlərinin nəticələri. Qərbi Avropada mərkəzləşdirilmiş dövlətlərin yaranması: Fransada mərkəzləşdirilmiş dövlətin yaranmağa başlaması. Baş Ştatlar. Yüzillik müharibə. Jaklar üsyanı. “Qara ölüm”. Mərkəzləşdirilmiş dövlətlərin yaranması. Norman işğalı. Böyük azadlıqlar xartiyası və ilk Parlament. Al qızılgül və Ağ qızılgül müharibəsi. I Yelizaveta. Müqəddəs Roma imperiyası. Avropada reformasiya. Otuzillik müharibə: Reformasiyanın başlanması və yayılması. Almaniyada kəndli müharibəsi. Əks-reforma¬siya. Vestfaliya sülhü. Moskva knyazlığı: IV İvanın daxili və xarici siyasəti. Böyük coğrafi kəşflər: Səbəblər və vasitələr. Hindistana dəniz yolunun kəşfi. Avropalılar Amerikada – Yeni dünyanın kəşfi. İlk dünya səyahəti. İqtisadi rəqabət. Böyük coğrafi kəşflərin nəticələri. Müstəmləkə işğalları və merkantilizm. Ərdəbil hakimliyi: Şeyx Səfiəddin və varisləri. Şeyx Cüneyd və Şeyx Heydərin fəaliyyətləri. Şəməsi döyüşü. XV əsrdə ictimai-siyasi və iqtisadi vəziyyət: Dövlət idarəçiliyi. Torpaq sahibliyi və vergilər. İqtisadi dirçəliş. XIII-XV əsrlərdə mədəniyyət: Elm və təhsil. Memarlıq və incəsənət. Azərbaycan Səfəvi dövləti: Azərbaycan Səfəvi dövlətinin yaranması. Şah I İsmayıl. Siyasi quruluş. İdarə sistemi və hərbi qüvvələr. Şah I Təhmasib. Azərbaycan torpaqlarının vahid dövlətin tərkibində birləşdirilməsi prosesinin başa çatması. Səfəvi-Osmanlı müharibələri. Səfəvi şahlarının daxili siyasəti. Sultan I Səlimin və Sultan I Süleymanın yürüşləri. Amasya sülhü. Azərbaycan Səfəvi dövləti XVI əsrin son rübü – XVII əsrin I yarısında: Səfəvi taxt-tacı uğrunda mübarizə. Osmanlı dövləti ilə yeni savaş. Təbrizin müdafiəsi. Şah I Abbasın hakimiyyətə gəlməsi və islahatları. Mərkəzi hakimiyyətin güclənməsi. Şah I Abbasın xarici siyasəti. Azərbaycan torpaqlarının azad edilməsi. İkinci İstanbul, Mərənd və Qəsri-Şirin müqavilələri. XVI-XVII əsrlərdə Azərbaycanda ictimai iqtisadi həyat: Kənd təsərrüfatı. Şəhərlər. İnzibati idarəetmə. Torpaq mülkiyyəti formaları və vergilər. Sosial təbəqələr. Səfəvilər dövləti XVII əsrin ikinci yarısı – XVIII əsrin əvvəllərində: İctimai-iqtisadi həyat və idarəetmə. İqtisadi tənəzzülün başlanması. Şah Sultan Hüseynin dövləti böhrandan çıxarmaq cəhdləri. Səfəvilər dövründə mədəniyyət: Elm və təhsil. Memarlıq və incəsənət. XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvi dövlətində siyasi vəziyyət: XVIII əsrin əvvəllərində Azərbaycanda üsyanlar. Şirvan üsyanı. Azərbaycan torpaqlarının Rusiya ilə Osmanlı arasında bölüşdürülməsi: Rusiyanın Xəzəryanı bölgələrə yürüşü. Bakının işğal edilməsi. 1724-cü il İstanbul müqaviləsi. Azərbaycan Rusiya və Osmanlı dövlətlərinin hakimiyyəti altında: Çarizmin Azərbaycanın Xəzər-boyu torpaqlarında iqtisadi siyasəti. Azərbaycan torpaqları Osmanlı hakimiyyəti dövründə. Xalq azadlıq mübarizəsi. Azərbaycan torpaqlarının azad olunması uğrunda mübarizə: Azərbaycan torpaqlarının mübarizə meydanına çevrilməsi. Nadir xan Əfşar. Səfəvi dövləti ərazilərinin rus və osmanlı işğalçılarından təmizlənməsi. Azərbaycan Əfşarlar imperiyası: Nadir xan Əfşarın şah seçilməsi. Nadir şahın daxili və xarici siyasəti. İmperiyanın süqutu.  Azərbaycan ərazisində xanlıqların yaranması. Azərbaycanın cənub xanlıqları. Quba xanlığı: Xanlığın yaranması. Vergi islahatı. Köçürmə siyasəti. Birləşdirmə siyasəti. Birləşdirmə siyasətinin ikinci mərhələsi. Şəki xanlığı: Şəki xanlığının yaranması və möhkəmlənməsi. “Qızılqaya xəyanəti”. Kartli-Kaxetiya çarlığı ilə mübarizə. Xanlığın zəifləməsi. Qarabağ xanlığı: Qarabağ xanlığının yaradılması. Pənahəli xanın mərkəzləşdirmə siyasəti. İbrahimxəlil xan. Qərbi Azərbaycan xanlıqları: İrəvan xanlığı. Xanlığın əhalisi. Əhalinin məşğuliyyəti. Sənətkarlıq və ticarət. İrəvan xanlığına hücumlar. Naxçıvan xanlığı. Ərazi və təsərrüfat. Siyasi vəziyyət. İkihakimiyyətli xanlıqlar: Şamaxı və Gəncə xanlıqları. Bakı, Dərbənd və Lənkəran xanlıqları. Camaatlıq, sultanlıqlar və məlikliklər. Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsində son təşəbbüs: Ağa Məhəmməd şah Qacar. Xanlıqlar dövründə sosial-iqtisadi həyat: Kənd həyatı. Şəhər həyatı və sosial zümrələr. Vergi və mükəlləfiyyətlər. Xanlıqların idarə edilməsi. Xanlıqlar dövründə mədəniyyət: Elm, təhsil. Memarlıq, incəsənət. Osmanlı imperiyası: Durğunluq dövrü. Durğunluğu aradan qaldırmaq üçün keçirilən islahatlar. “Müqəddəs birlik”. Geriləmə dövrü. “Lalə dövrü”. Avropa dövlətlərinin Osmanlı imperiyasını bölüşdürmək planları. “Şərq məsələsi”. “Yunan layihəsi”. XVIII əsrin ikinci yarısında Osmanlı-Rusiya müharibələri. Yassı sülh müqaviləsi – Dağılma dövrünün başlanması. Sultan III Səlimin islahatları. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində imperiyada ictimai və siyasi vəziyyət. İslahatlar. Yeni Osmanlılar. “Gənc türklər”. Trablis müharibəsi. Balkan müharibələri. Hindistan: İngilis işğalının başa çatması. Sipahilər üsyanı və onun nəticələri. Hindistan Milli Konqresi. Hindistan XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində. Çin: Tiryək müharibələri. “Taypinlər hərəkatı”. Çin XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində. Sun Yatsen. Çinin respublika elan edilməsi. Yaponiya: Burjua inqilabı və onun nəticələri. XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində Yaponiyanın xarici siyasəti. Şimali Qafqaz: Rusiyanın Şimali Qafqazın işğalına başlaması. Dağlıların milli-azadlıq hərəkatı. Şeyx Mənsur. Müridizm. Şeyx Şamil. İngiltərə: Sosial iqtisadi və siyasi vəziyyət. Stüartlar sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi. “Uzunmüddətli parlament”. İnqilabın başlanması. Vətəndaş müharibələri. Respublika. Lord-protektorluq. Restavrasiya – Stüartlar sülaləsinin hakimiyyətinin bərpası. “Şanlı inqilab”. İnqilabın nəticələri. Böyük Britaniya krallığının yaranması. İngiltərədə maarifçilik. Aqrar çevriliş. Sənaye çevrilişi. Parlament islahatları. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində daxili və xarici siyasət. Fransa: Birinci imperiyanın qurulması. I Napoleon müharibələri. Vyana konqresi. İkinci imperiya. Fransa Prussiya müharibəsi və onun nəticələri. Fransa XX əsrin əvvəllərində. Almaniya: Almaniya XIX yüzilliyin ikinci yarısında. Şimali Almaniya İttifaqının yaradılması. Almaniyanın birləşdirilməsi. XX yüzilliyin əvvəllərində daxili və xarici siyasət. Rusiya: Yeni dövrün astanasında – XVII yüzillikdə. I Pyotr və onun islahatları. Ölkənin imperiyaya çevrilməsi. II Yekaterina. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində daxili və xarici siyasət. Dekabristlər üsyanı. Şı̇malı̇ Qafqaz və Mərkəzı̇ Ası̇yanın işğalı. Krım və Rus Yapon müharibələri. 1905-1907-ci illər inqilabı. Stolıpin islahatları. ABŞ: Avropalılar Şimali Amerikada. Şimali Amerikada ilk ingilis məskənləri. Koloniyaların idarə olunması. Şimali Amerikada I İstiqlaliyyət müharibəsi. ABŞ nin yaranması. Konstitusiyanın qəbulu. İstiqlaliyyət müharibəsinin əhəmiyyəti. II İstiqlaliyyət müharibəsi. ABŞ ərazisinin genişləndirilməsi. Abolisionistlər hərəkatı. Vətəndaş müharibəsi və onun nəticələri. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində daxili və xarici siyasət. Azərbaycan XIX əsr-XX əsrin əvvəllərində. Azərbaycanın şimal torpaqlarının Rusiya tərəfindən istilası: İşğalın başlanması. Car-Balakən və İlisunun işğalı. Gəncənin qəhrəmancasına müdafiə edilməsi. Cənubi Qafqaz uğrunda Rusiya-Qacar müharibələri: Qarabağ, Şəki və Şamaxı xanlıqlarının işğalı. Dərbənd, Bakı, Quba və Lənkəran xanlıqlarının işğalı. Gülüstan sülhü. Cənubi Qafqaz uğrunda II Rusiya Qacar müharibəsi. Türkmənçay sülhü. Şimali Azərbaycan Rusiya işğalı dövründə: Müstəmləkə idarə üsulu və onun sosial-iqtisadi, siyasi həyata təsiri. Çarizmin köçürmə siyasəti: ermənilərin, almanların və rusların Azərbaycana köçürülməsi. Əhalinin sosial tərkibi. Sənətkarlıq və ticarət. Müstəmləkə zülmünə qarşı xalq üsyanları. XIX əsrin 40-cı illərində Şimali Azərbaycanda keçirilən islahatlar: İnzibati-məhkəmə islahatlarının hazırlanması və tətbiqi. 1846-cı il reskripti ilə çarizmin Azərbaycan zadəganları ilə ittifaqı möhkəmləndirməsi. 1847-ci il əsasnamələri. Kapitalizmin inkişafı, yeni sosial münasibətlərin meydana gəlməsi: İslahatlar ərəfəsində Şimali Azərbaycanda sosial-iqtisadi vəziyyət. Burjua islahat¬larının keçirilmə səbəbləri. İslahatların başlanması. 1870-ci il kəndli islahatı. Məhkəmə və şəhər islahatları. İslahatların nəticələri. Şimali Azərbaycanda iqtisadi inkişaf: Kənd təsərrüfatının inkişafı. Kənddə ictimai təbəqələşmənin güclənməsi. XX əsrin əvvəllərində yeni aqrar qanunlar. Sənayenin inkişafı. Neft sənayesi. Sənayenin digər sahələri. Millətin formalaşması. Milli oyanış. Müstəmləkəçilik əleyhinə çıxışlar. Milli demokratik hərəkat: Zaqatala üsyanı. “Xalq intiqamçıları”. Fəhlə hərəkatı. I Rus inqilabı və Azərbaycan. Ümumrusiya müsəlmanlarının qurultayları. Dövlət Dumaları və azərbaycanlı deputatlar. Çarizmin milli qırğın siyasəti: Milli qırğının başlanması. Bakı hadisələri. Bölgələrdə kütləvi qırğınların törədilməsi. Azərbaycanda milli siyasi partiya və təşkilatların yaranması. Şimali Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi illərində: Şimali Azərbaycan vuruşan böyük dövlətlərin hərbi-siyasi planlarında. Azərbaycanlıların müharibəyə münasibəti. Azərbaycanlıların müharibədə iştirakı. Müharibənin Şimali Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri. Cənubi Azərbaycan XIX əsrdə: Cənubi Azərbaycanın idarə olunması. XIX əsrdə iqtisadi və sosial vəziyyət. Cənubi Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində: Sosial-iqtisadi vəziyyət. Məşrutə (Konstitusiya) hərəkatı. Cənubi Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi illərində. XIX əsr-XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mədəniyyəti: Elm və təhsil. Mətbuat. İncəsənət və memarlıq. XIX-XX əsrin əvvəllərində dövlətlərarası münasibətlər. Birinci Dünya müharibəsi: Səbəbləri, başlanması, gedişi və nəticələri. Versal-Vaşinqton sistemi. Paris konfransı. Versal, Sen Jermen, Neyi, Trianon və Sevr müqavilələri. Qaliblərin sülhü. Ziddiyyətlər və “cəzalandırıcı sülh”. Millətlər Cəmiyyəti. Mandat sistemi (rejimi). Vaşinqton konfransı. Dünya müharibələri arasındakı dövr: Böyük Britaniya, Almaniya və ABŞ. Rusiya (SSRİ): Rusiyada 1917-ci il fevral inqlabı. SSRİ-nin yaranması. SSRİ XX əsrin 20-30-cu illərində. Türkiyə: Birinci Dünya müharibəsindən sonra Osmanlı dövlətinin siyasi vəziyyəti. Mustafa Kamal. Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulması. XX əsrin 20-30-cu illərində daxili və xarici siyasət. XX əsrin 20-30-cu illərində dövlətlərarası münasibətlər. Azərbaycan 1917-1920-ci illərdə. Şimali Azərbaycan Rusiya imperiyasının dərin siyasi böhranı dövründə: II Rus (Fevral) inqilabı və Şimali Azərbaycan. Xüsusi Cənubi Qafqaz Komitəsi. Rusiyada Oktyabr çevrilişi və Şimali Azərbaycan. Cənubi Qafqaz Komissarlığı. Rusiyanın Cənubi Qafqazda hakimiyyətinin zəifləməsi. Şimali Azərbaycanda milli dövlətçiliyin bərpası və möhkəmləndirilməsi: Cənubi Qafqaz Seymi və Şimali Azərbaycan. Daşnak-bolşevik qüvvələri tərəfindən törədilən Mart soyqırımı. Bakı XKS-in antiazərbaycan siyasəti. “İstiqlal Bəyannaməsi”. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması. Batum müqaviləsi. Bakının düşmənlərdən azad edilməsi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili siyasəti: Dövlət quruculuğu. Parlamentli respublika. Qarabağ və Naxçıvan general-qubernatorluqlarının təşkili. Milli ordunun yaradılması. Azərbaycan torpaqlarında Ermənistan Respublikası yaradılması. Tarixi torpaqlarımızın erməni basqınlarından müdafiəsi tədbirləri. Sosial-iqtisadi siyasət. Mədəni quruculuq tədbirləri. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti: AXC-nin xarici siyasətinin əsas vəzifələri. Qonşu dövlətlərlə münasibətlər. Azərbaycan nümayəndəliyi Paris sülh konfransında. AXC-nin böyük dövlətlər tərəfindən tanınması. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu: AXC-nin beynəlxalq vəziyyəti. AXC-Sovet Rusiyası münasibətləri. Yeni daşnak-bolşevik ittifaqı. Hökumət böhranı.  Cənubi Azərbaycan 1917-1920-ci illərdə: Narazılıqların artmasının səbəbləri. Siyasi fəallığın artması. İngiltərə-Qacar münasibətləri. Üsyanın başlaması və qələbəsi. Şeyx Məhəmməd Xiyabani. Milli hökumətin yaradılması. Milli hökumətin süqutu. Sovet rejiminin qurulması: Sovet Rusiyasının hərbi müdaxiləsi. Azərbaycan SSR-in yaradılması. Sovet hökumətinin ilk tədbirləri. Bolşevik işğalının nəticələri.  Sovet rejiminə qarşı xalq hərəkatı: Hərəkatın səbəbləri. Sovet rejiminə qarşı üsyanlar. Formal müstəqilliyin ləğvi: Azərbaycan SSR-in formal olaraq müstəqil fəaliyyət göstərməsi. Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının (ZSFSR) yaradılması. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə yeni qəsdlər: Sovet Rusiyası tərəfindən Azərbaycanın parçalanması. Azərbaycanın tərkibində Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) yaradılması. Naxçıvan MSSR-in təşkili. Azərbaycanda sovet hökumətinin sosial-iqtisadi və mədəni tədbirləri: “Hərbi kommunizm” siyasəti. Ərzaq sapalağı. Yeni İqtisadi Siyasət. Sənayeləşdirmə. Kənd təsərrüfatının kollektivləşməsi. Mədəniyyət sahəsində islahatlar. Milli-mənəvi dəyərlərimiz üzərinə hücum. Dinsizliyin təbliği. Yeni sovet təhsilinin yaradılması. Elmin inkişafı. İncəsənət və memarlıq. Totalitar rejimin qurulması. Kütləvi repressiyalar: Bolşevik diktaturasının yaradılması. Totalitar sosializm cəmiyyətinin qurulması. İkinci Dünya müharibəsi: Səbəbləri və başlanması. “Qəribə müharibə”. “Qış müharibəsi”. “Azad dünyanın son qalası”. Almaniyanın SSRİ yə hücumu. Uzaq Şərqdə hərbi əməliyyatlar. ABŞ-nin müharibəyə daxil olması. Müharibədə əsaslı dönüş və faşist blokunun məğlubiyyəti. İqtisadi səfərbərlik. Beyin müharibəsi. Deportasiya. Sonun başlanğıcı – Əsaslı dönüşün başa çatması. İkinci cəbhənin açılması. Avropada müharibənin başa çatması. Yaponiyanın təslim olması. Dünya ölkələri İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə (1945-XXI əsrin ilk rübü): Amerika Birləşmiş Ştatları. Böyük Britaniya, Fransa və Almaniya. SSRİ. Rusiya müasir dövrdə. Çin, Yaponiya. Türkiyə, Hindistan, Pakistan. Ərəb-İsrail müharibələri. Soyuq müharı̇bə və müası̇r dövrdə dövlətlərarası (beynəlxalq) münası̇bətlər. Azərbaycan SSR İkinci Dünya müharibəsi illərində: Ölkəmizlə bağlı planlar. Azərbaycanlıların döyüşlərdə iştirakı. İqtisadiyyatın cəbhənin ehtiyaclarını ödəməyə yönəldilməsi. Cənubi Azərbaycan XX əsrin 20-40-cı illərində: Cənubi Azərbaycanda soydaşlarımızın milli hüquqlarının tapdalanması. Cənubi Azərbaycan İkinci Dünya müharibəsi dövründə. Milli demokratik hərəkatın canlanması. “21 Azər” hərəkatı. Milli hökumətin yaranması, fəaliyyəti və süqutu. Azərbaycan SSR 1945-1960-cı illərdə: Totalitar rejimin güclənməsi. Ermənistanın Dağlıq Qarabağa iddia qaldırması. Azərbaycanlı əhalinin Ermənistandan deportasiyası. İqtisadi inkişaf. Milli oyanış cəhdləri: Stalinin ölümündən sonra SSRİ-də mülayimləşmə siyasəti. Sovet rəhbərliyinin Azərbaycanda milli oyanışın qarşısını almaq tədbirləri. İqtisadiyyatda yeniliklər. 1940-1960-cı illərdə mədəniyyət sahəsində uğurlar: İkinci Dünya müharibəsi dövründə mədəniyyət sahəsində yeniliklər. Müharibədən sonrakı dövrdə təhsil və elmin inkişafı. 1970-1980-ci illərdə sosial-iqtisadi yüksəliş: Heydər Əliyevin Azərbaycan rəhbərliyinə gəlməsi. Hüquqi bazanın yaradılması. İqtisadiyyatın sürətli inkişafı. Əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəlməsi. XX əsrin 70-80-ci illərində mədəniyyət: Təhsil. Mədəni-maarif. Mətbuat. Elm. İncəsənət. Yenidənqurma siyasətinin iflası: Sosial-iqtisadi həyatda durğunluq. Ermənilərin Qarabağı Azərbaycandan qoparmaq siyasəti. Azərbaycanlı əhalinin Ermənistandan kütləvi qovulması. Qarabağ münaqişəsinin başlanması. Ərazi bütövlüyü və milli hüquqların qorunması uğrunda mübarizə: Meydan hərəkatı. Azadlığa gedən yol. Milli dirçəliş. 20 Yanvar. Cənubi Azərbaycan müharibədən sonrakı dövrdə: 1960-cı illərdə islahatlar və Cənubi Azərbaycan. İran İslam inqilabı və Cənubi Azərbaycan. Azərbaycan Respublikası müstəqillik dövründə (1991-2024-cü illər). Dövlət müstəqilliyinin bərpası: Dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsi uğrunda mübarizənin güclənməsi. Qarabağda erməni vəhşilikləri. Xocalı soyqırımı. Dövlət çevrilişinə cəhdlər və onların müharibədə vəziyyətə təsiri. Azərbaycan ordusunun uğurlu hücumu. Birinci Qarabağ müharibəsi: Siyasi böhranın Qarabağ müharibəsinə təsiri. Qurtuluş hərəkatı: Heydər Əliyevin Naxçıvandakı fəaliyyəti. Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması. Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışı. Azərbaycanı parçalamaq cəhdlərinin qarşısının alınması. Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq və regional təşkilatlara üzv olması: Xarici siyasətdə uğurlar. 
Dövlət müstəqilliyini möhkəmləndirmək tədbirləri: Müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası. Milli dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi. Uğurlu neft strategiyası. Bazar iqtisadiyyatına doğru. İqtisadi dirçəlişin başlanması. Azərbaycan Respublikasının inkişafında yeni mərhələ: Azərbaycanın yeni lideri. Neft strategiyasının uğurla davam etdirilməsi. Qeyri-neft sektorunun inkişafı. Sosial layihələrin gerçəkləşdirilməsi. Dünya azərbaycanlılarının təşkilatlanması. Milli ordunun hərbi qüdrətinin artırılması və uğurları. Xarici siyasət: Qonşu dövlətlərlə münasibətlər. ABŞ,  Avropa dövlətləri və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq. Mədəniyyət: Elm və təhsil. İncəsənət. İdman və Olimpiya hərəkatı. Böyük Zəfər: Ərəfə. Vətən (İkinci Qarabağ) müharibəsi. Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda quruculuq. Böyük Qayıdışın ilk addımları. 2023-cü il 19-20 sentyabrda lokal antiterror əməliyyatı: Qarabağ antiterror əməliyyatından sonra. Son mismar. Diplomatik qələbə.

Темы экзаменов для русского сектора

Темы 11 класса

Русский язык

ФОНЕТИКА. ГРАФИКА. ОРФОЭПИЯ. Звуки речи. Гласные и согласные звуки. Согласные твёрдые и мягкие (парные и непарные), звонкие и глухие (парные и непарные); шипящие согласные. Обозначение звуков речи на письме. Алфавит. Буквы, не обозначающие звуков речи. Буквы, употребляющиеся в двух функциях (е, ё, ю, я). Функции и правописание ъ и ь знаков. Слог, слогоделение. Открытый и закрытый слоги. Ударение. Функции ударения: смыслоразличительная и форморазличительная. Слова, имеющие два ударения и слова с вариативным ударением. Орфоэпические нормы. Фонетический разбор слова. ЛЕКСИКОЛОГИЯ. ФРАЗЕОЛОГИЯ. СТИЛИСТИКА. Слово и его лексическое значение. Способы толкования лексического значения слова. Однозначные и многозначные слова. Прямое и переносное значение слова. Синонимы. Антонимы. Омонимы. Паронимы. Общеупотребительные и необщеупотребительные слова. Профессиональные. Диалектизмы. Устаревшие и новые слова (неологизмы). Исконно русские и заимствованные слова. Фразеологизмы, их значение и употребление в речи. Стили речи: научный, публицистический, официально деловой, художественный, разговорный. Типы речи. Лексикография. Словари: орфографический, толковый, орфоэпический, словари синонимов, антонимов, омонимов, паронимов, фразео¬логический, словообразовательный, этимологический. СОСТАВ СЛОВА. СЛОВООБРАЗОВАНИЕ. ОРФОГРАФИЯ. Наименьшая значимая часть слова. Значимые части слова: приставка, корень, суффикс, окончание. Слова без окончания и с нулевым окончанием. Однокоренные слова. Отличие однокоренных слов от форм одного и того же слова. Основа слова и её состав. Производная и непроизводная основа.  Выделение основы в словах различных частей речи и грамматических формах. Словообразующие и формообразующие суффиксы. Чередование гласных и согласных в корне. Разбор слова по составу. Словообразование. Способы образования новых слов. Морфологические способы: приставочный, суффиксальный, приставочно-суффиксальный, бессуффиксный, сложение. Неморфологические способы: слияние, переход слова из одной части речи в другую, появление омонимов. Словообразовательный разбор слова. Орфография. Правописание безударных гласных. Правописание согласных.  Употребление букв е и э. Правописание гласных и согласных в приставках. Приставки пре- и при-. Буквы ы и и после приставок на согласный. Гласные о-е(ё), ы-и после шипящих и ц в корне слова, суффиксе и окончании. Слитное и дефисное написание сложных слов. Употребление прописных и строчных букв. МОРФОЛОГИЯ. Части речи. Самостоятельные, служебные и особая части речи. Изменяемые и неизменяемые части речи. Самостоятельные части речи. Имя существительное. Конкретные, отвлечённые, собирательные и вещественные существительные. Собственные и нарицательные, одушевлённые и неодушевлённые существительные. Сущестительные, обозначающие парные и составные предметы. Род имён существительных. Существительные, не относящиеся ни к одному из родов. Единственное и множественное число имён существительных. Существительные, имеющие форму как единственного, так и множественного числа. Существительные, употребляющиеся в форме только одного числа и имеющие две формы множественного числа, отличающиеся лексическим значением. Склонение имён существительных. Типы склонения (I, II, III), падежные окончания в единственном и во множественном числе. Существительные на -ий, -ия, -ие, имеющие  особенности при изменении по падежам. Разносклоняемые и несклоняемые существительные. Существительные, не относящиеся ни к одному из типов склонения. Правописание суффиксов и падежных окончаний существительных. Синтаксическая роль имён существительных. Имя прилагательное. Разряды имён прилагательных по значению: качественные, относительные и притяжательные. Полные и краткие прилагательные. Степени сравнения имён прилагательных (сравнительная и превосходная). Относительные прилагательные. Притяжательные прилагательные. Употребление прилагательных одного разряда в значении другого. Склонение имён прилагательных. Типы склонения. Переход прилагательных в существительные. Правописание падежных окончаний и суффиксов прила¬гательных. Правописание н и нн в прилагательных. Синтаксическая роль имён прилагательных. Имя числительное. Простые, сложные  и составные числительные. Разряды имён числительных по значению: количественные и порядковые. Отличие имён числительных от других частей речи с количественным значением. Собирательные числительные. Склонение числительных. Грамматические особенности количественных числительных, употребление их с существительными. Количественные числительные, которые склоняются, как существительные. Грамматические признаки порядковых числительных. Образование и склонение порядковых чис-лительных. Правописание ь на конце и в середине целых числительных. Правописание порядковых числительных на -сотый, -тысячный, -миллионный, -миллиардный. Синтаксическая роль имён числительных. Местоимение. Употребление местоимений вместо других частей речи: существительных, прилагательных, числительных. Разряды местоимений по значению, их граммати¬ческие признаки. Склонение местоимений. Слитное, раздельное и дефисное написание местоимений. Не и ни с местоимениями. Синтаксическая роль местоимений. Глагол. Неопределённая форма глагола. Возвратные глаголы. Переходные и непереходные глаголы. Глаголы совершенного и несовершенного вида. Двувидовые глаголы. Наклонение глагола. Образование форм изъявительного, повелительного и условного наклонений. Изменение глагола по временам: прошедшее, настоящее, будущее. Образование временных форм. Спряжение глагола (I и II спряжение). Способы определения спряжения. Разноспрягаемые и особо спрягаемые глаголы. Безличные глаголы. Правописание личных окончаний настоящего и будущего времён. Правописание гласных в суффиксах глаголов. Синтаксическая роль глагола. Причастие. Действительные и страдательные причастия настоящего и прошедшего времени. Образование причастий. Склонение причастий. Причастный оборот. Причастия и отглагольные прила¬гательные, их разграничение. Переход причастий в другие части речи. Правописание букв н и нн в причастиях и отглагольных прилагательных. Правописание суффиксов причастий. Правописание гласной перед -н- и -нн-. Синтаксическая роль причастий. Деепричастие. Деепричастия совершенного и несовер¬шенного вида. Деепричастный обо¬рот. Запятые при деепричастии и деепричастном обороте. Употребление деепричастий в речи. Синтаксическая роль  деепричастий. Наречие. Смысловые группы наречий. Степени сравнения наречий на -о(-е), образованных от качественных прилагательных. Отличие наречий от других слов, схожих с ними по форме. Правописание наречий. Синтаксическая роль наречий. Служебные части речи. Предлог. Однозначные и многозначные предлоги. Непроизводные и производные предлоги. Простые, сложные и составные предлоги. Отличие производных предлогов от других частей речи. Слитное и раздель¬ное написание производных предлогов. Союз. Про¬стые и составные, сочинительные и подчинительные союзы. Разряды союзов по значению. Правописание союзов. Отличие союзов от других частей речи. Частица. Разряды частиц по значению: формообразующие, модальные (смысловые), отрицательные. Различение на письме частиц не и ни. Отличие частиц не и ни, приставок не- и ни- и союза ни…ни. Правописание частиц. Правописание не с различными частями речи. Междометие. Непроизводные и производные; простые, сложные и составные междометия. Звукоподражательные слова и их отличие от междометий. Употребление  междометий. Знаки препинания при них. Правописание междометий и звукоподражательных слов. Морфологический разбор слова. СИНТАКСИС. ПУНКТУАЦИЯ. Словосочетание. Состав, строение и грамматическое значение словосочетаний. Отличие словосочетаний от похожих по форме фразеологизмов, составных грамматических форм, собственных наименований и сочетаний подлежащего со сказуемым. Неделимые сочетания слов. Способы подчинительной связи: согласование, управление, примыкание. Группы словосочетаний по характеру главного слова. Предложение. Типы предложений по количеству грамматических основ. Простое предложение. Типы простых предложений по цели высказывания, по интонации, по составу и по наличию второстепенных членов. Знаки препинания в конце предложения. Главные члены предложения. Подлежащее и способы его выражения. Типы сказуемых по составу: простое и составное. Тире между подлежащим и сказуемым. Второстепенные члены предложения: определение, дополнение, обстоятельство. Типы и способы выражения дополнений. Разграничение прямого и косвенного дополнений. Типы определений. Способы выражения различных типов определений. Приложение. Виды обстоятельств. Способы выражения различных по значению обстоятельств. Синтаксическая роль инфинитива. Состав грамматической основы односоставного и двусоставного предложений. Способы выражения главного члена в односоставном предложении. Типы односоставных предложений в зависимости от формы главного члена предложения. Предложения полные и неполные. Простое осложнённое предложение. Однородные члены и обобщающие слова, обособленные и уточняющие второстепенные члены предложения. Слова, грамматически не связанные с членами предложения. Обращение, вводные слова, сочетания слов, вводные предложения, вставные конструкции. Знаки препинания при них. Слова-предложения. Прямая и косвенная речь. Знаки препинания при прямой речи. Сложное предложение. Виды сложных предложений: союзные и бессоюзные сложные предложения. Сложносочинённые предложения. Основные группы по значению и типам союзов. Отношения между частями ССП. Знаки препинания в сложносочинённых предложениях. Сложноподчинённые предложения. Главная и придаточная части, их место в предложении. Средства связи между частями: подчинительные союзы, союзные и указательные слова. Отличие союзных слов от союзов. Типы придаточных. Замена придаточных предложений причастными и деепричастными оборотами. Сложноподчинённые предложения с несколькими придаточными и их разновидности. Знаки препинания в сложноподчинённых предложениях. Бессоюзные сложные предложения. Интонация как основное средство связи и выражения смысловых отношений. Знаки препинания между частями. Сложные предложения с различными видами связи. Знаки препинания в них. Схемы различных типов сложных предложений. Синтаксический разбор предложения.

Математика

Натуральные числа. Делитель и кратное. Деление нацело и деление с остатком. Признаки делимости. Простые и составные числа. Разложение натуральных чисел на простые множители. Наибольший общий делитель (НОД), наименьшее общее кратное (НОК). Обыкновенные дроби и действия над ними. Нахождение части числа и числа по его части. Десятичные дроби. Периодическая десятичная дробь. Обращение обыкновенной дроби в десятичную, десятичной дроби и периодической десятичной дроби в обыкновенную дробь. Совместные действия над обыкновенными, десятичными и периодическими десятичными дробями. Множество. Конечное множество, бесконечное множество и пустое множество. Подмножество. Равные множества. Объединение, пересечение, разность множеств. Действия над множествами. Диаграмма Эйлера-Венна. Число элементов объединения двух конечных множеств. Целые числа. Рациональные числа. Модуль числа (абсолютное значение). Иррациональные числа. Действительные числа. Действия над дейст-вительными числами. Целая и дробная части числа. Среднее арифметическое, среднее геометрическое. Отношение. Пропорция. Прямо и обратно пропорциональные величины. Деление числа в прямо пропорциональном и обратно пропорциональном отношении с данными числами. Процент. Нахождение процента данного числа. Нахождение числа по его проценту. Процентное отношение двух чисел. Выражение изменения величин в процентах. Формулы простого и сложного процента роста. Диаграммы. Числовые выражения. Выражения с переменными. Степень с натуральным показателем. Одночлены и многочлены, их стандартный вид. Действия над одночленами и многочленами.  Тождества и тождественные преобразования. Формулы сокращенного умножения. Разложение многочлена на множители. Рациональные выражения и действия над ними. Допустимые значения переменной в рациональных выражениях (ОДЗ). Квадратный корень. Арифметический квадратный корень. Тождество  . Вынесение множителя из-под знака корня и внесение множителя под знак корня. Преобразование выражений, содержащих квадратные корни. Степень с целым показателем и её свойства. Стандартная форма числа. Корень n-й степени из действительного числа. Степень с действительным показателем. Освобождение от иррациональности знаменателя или числителя дроби.  Допустимые значения переменной в иррациональных выражениях (ОДЗ). Сбор информации. Медиана, мода и наибольшая разность. Принцип сложения и принцип умножения в теории соединений. Виды соединений: пермутации, комбинезоны. Биноминальные разложения. Понятие события. Достоверное событие, невозможное событие, случайное событие. Элементарные события. Независимые и зависимые события. Число возможных событий. Число благоприятных событий. Вероятность событий. Правило сложения вероятностей. Вероятность произведения двух независимых событий. Вероятность произведения двух зависимых событий (условная вероятность). Решение задач с применением формул теории соединения. Уравнение. Линейное уравнение с одной переменной и уравнения. Квадратное уравнение. Теорема Виета и обратная ей теорема. Разложение квадратного трехчлена на множители. Рациональные уравнения и иррациональные уравнения. Решение задач составлением рационального уравнения. Уравнения, содержащие переменную и под знаком модуля (уравнения с модулем). Линейные уравнения с двумя переменными. Система линейных уравнений с двумя переменными.  Система уравнений, одно из которых первой степени, а другое второй степени и оба уравнения которой второй степени. Решение задач составлением системы уравнений. Числовые неравенства. Сложение и умножение числовых неравенств. Числовые промежутки. Решение линейных нера¬венств с одной переменной. Двойные линейные неравенства. Система линейных неравенств с одной переменной и совокупность систем линейных неравенств с одной переменной.  Рациональные и иррациональные неравенства. Решение неравенств методом интервалов. Решение неравенств, содержащих переменную и под знаком модуля (неравенства с модулем). Квадратные неравенства.  Соотношение между средним арифметическим и средним геометрическим двух неотрицательных чисел. Числовые последовательности. Предел последовательности. Арифметическая и геометрическая прогрессия. Функция. Область определения и множество значений функции. График функции. Нули функции. Возрастание и убывание, периодичность, четность, нечетность функции. Степенная функция. Сложная функция. Обратная функция. Линейная функция и ее график. Взаимное расположение графиков линейных функций. Функции  ,  ,  ,  ,   и их графики. Преобразование графиков. Градусная и радианная меры угла. Выражение радианной меры угла через градусную и наоборот. Определение синуса, косинуса, тангенса и котангенса произвольного угла. Свойства и графики функций y=sinx, y=cosx, y=tanx, y=cotx. Тригонометрические тождества. Формулы приведения. Тригонометрические функции суммы и разности двух углов. Тригонометрические функции двойного угла. Тригонометрические функции половинного угла. Выражение sin и cos через tan(/2). Преобразование суммы и разности одноименных тригонометрических функций в произведение. Преобразование произведения тригонометрических функций в сумму. Обратные тригонометрические функции, их свойства и графики. Тригонометрические уравнения. Показательная функция, её свойства и график. Логарифм числа и его свойства. Логарифмическая функция, её свойства и график. Преобразование показательных и логарифмических выражений. Показательные уравнения. Система показательных уравнений. Показательные неравенства. Логарифмические уравнения. Система логарифмических уравнений. Логарифмические неравенства. Определение комплексного числа. Сопряженные комплексные числа. Алгебраические действия над комплексными числами. Предел функции. Непрерывность функции. Определение производной. Геометрический и физичес¬кий смысл произ¬водной. Уравнение касательной. Производная суммы, произведения и отношения двух функций. Производная степенной функции. Производная сложной функции. Производные тригоно-метрических, показательной и логарифмической функций. Признаки возрастания и убывания функции. Критические точки и точки экстремума функции, нахождение их с помощью производной. Наибольшее и наименьшее значения функции на отрезке. Исследование функции применением производной. Первообразная функция и правила её нахождения. Неопределённый интеграл и его свойства. Площадь криволинейной трапеции. Определённый интеграл и его свойства. Формула Ньютона-Лейбница. Основные понятия геометрии. Точка, прямая, луч, отрезок. Угол. Виды углов. Биссектриса угла. Смежные и вертикальные углы. Взаимное расположение двух прямых. Параллельные прямые. Свойства углов, полученных   при пересечении двух параллельных прямых третьей прямой. Перпендикулярные прямые. Расстояние от точки до прямой, расстояние между двумя параллельными прямыми. Углы, соответственные стороны которых параллельны и перпендикулярны. Окружность, дуга окружности. Длина окружности, длина дуги окружности. Взаимное расположение прямой и окружности: касательная и секущая. Свойства касательных и секущих. Углы, образованные касательными, секущими. Взаимное расположение двух окружностей. Центральный угол. Угол, вписанный в окружность. Свойство хорд в окружности.  Треугольники. Сумма внутренних углов треугольника. Соотношения между сторонами и углами треугольника. Периметр треугольника. Виды треугольника. Медиана, биссектриса, высота треугольника. Неравенство треугольника. Свойства медиан и биссектрис треугольника. Свойство внешнего угла треугольника. Сумма внешних углов треугольника. Конгруэнтные треугольники. Признаки конгруэнтности треугольников. Свойства равнобедренного и равностороннего треугольников. Прямоугольный треугольник и его элементы. Синус, косинус, тангенс и котангенс острого угла в прямоугольном треугольнике. Свойство катета, лежащего против угла в 30°. Теорема Пифагора. Перпендикуляр и наклонная. Проекция наклонной. Окружность, описанная около треугольника и окружность, вписанная в треугольник. Выражение радиусов окружностей, описанной около треугольника и вписанной в треугольник, через стороны треугольника. Теорема синусов. Теорема косинусов. Решение треугольников. Ломаная линия. Замкнутая ломаная линия. Многоугольник. Выпуклый многоугольник. Сумма внутренних и внешних углов выпуклого многоугольника. Четырехугольник. Параллелограмм, его свойства и признаки. Прямоугольник, ромб, квадрат и их свойства. Теорема Фалеса. Средняя линия треугольника. Трапеция и её средняя линия. Окружности, вписанные в четырехугольники и описанные около четырехугольников. Окружности, вписанные в правильные многоугольники и описанные около правильных многоугольников. Площадь квадрата, прямоугольника, параллелограмма, треугольника, ромба, трапеции и произвольного многоугольника. Площадь круга и его частей.  Декартова система координат на плоскости и в пространстве. Координаты середины отрезка. Формула расстояния между двумя точками. Уравнение прямой. Угловой коэффициент прямой. Уравнение окружности. Движение, осевая симметрия, центральная симметрия, симметрия относительно плоскости, параллельный перенос. Гомотетия. Подобие фигур. Признаки подобия треугольников. Свойства высоты, опущенной из вершины прямого угла прямоугольного треугольника на гипотенузу. Отношение периметров и площадей подобных фигур. Векторы на плоскости и в пространстве. Компоненты вектора. Длина вектора (абсолютная величина, модуль вектора). Сложение и вычитание векторов. Ум-ножение вектора на число. Действия над векторами с заданными компонентами. Разложение вектора по двум неколлинеарным векторам на плоскости. Разложение вектора по координатным векторам. Угол между двумя векторами. Скалярное произведение двух векторов. Взаимное расположение прямых и плоскостей в пространстве. Признаки параллельности пря Mых. Признак параллельности прямой и плоскости. Признак параллельности плоскостей. Перпендикулярность прямых в пространстве. Угол между прямой и плоскостью. Признак перпендикулярности прямой и плоскости. Перпендикуляр и наклонные. Теорема о трех перпендикулярах. Расстояние от точки до плоскости. Двугранные углы. Признак перпендикулярности двух плоскостей. Рассто¬яние и угол между скрещи-вающимися прямыми.  Многогранник. Призма. Параллелепипед и его диагональ. Свойства граней параллелепипеда. Сечение призмы плоскостью. Пирамида. Сечение пирамиды плоскостью. Усеченная пирамида. Правильные многогранники. Площади боковой поверхности и полной поверхности призмы, пирамиды и усеченной пирамиды. Объёмы прямоугольного параллелепипеда, прямой и наклонной призмы, пирамиды и усеченной пирамиды. Отношение площадей поверхностей и объемов подобных многогранников. Цилиндр и конус. Сечение цилиндра и конуса плоскостью. Сфера и шар. Сечение шара плоскостью. Части шара. Различные комбинации многогранников и фигур вращения. Площади боковой и полной поверхности цилиндра, конуса и усеченного конуса. Площадь сферы. Объем цилиндра, конуса и усеченного ко-нуса. Объем шара. Объем шарового сегмента и сектора. Отношение площадей поверхностей и объемов подобных фигур вращения.

Биология

Уровни организации живых организмов. Цитология. История изучения клетки. Клеточная теория. Основные положения  клеточной теории. Строение и функции клетки.  Клеточная оболочка, плазматическая мембрана, их строение и функции. Цитоплазма и её органоиды. Строение и функция органоидов. Строение и состав ядра. Ядрышко. Прокариотические и эукариотческие клетки. Неклеточные формы жизни-вирусы. Состав и строение вирусов. Вирусные заболевания. Биохимия клетки. Неорганические вещества клетки. Атомный и молекулярный состав клетки. Вода и другие неорганические вещества. Их роль в жизни  клетки. Органические вещества клетки. Белки и их химический состав. Строение аминокислот. Физические и химические свойства  белков. Основные функции белков. Другие органические вещества клетки: углеводы и липиды, их биологическая роль в клетке. Нуклеиновые кислоты – ДНК, РНК, их строение, состав и функции. Принцип комплементарности. Обмен веществ: пластический и энергетический обмен. Роль АТФ в обмене веществ. Состав и строение АТФ. Этапы энергетического обмена в клетке: подготовительный, гликолиз (бескислородный) и кислородный. Синтез АТФ в митохондриях. Код ДНК. Понятие о гене. Транскрипция. Биосинтез белков. Транспортная РНК (т-РНК). Информационная РНК (и-РНК). Рибосомная РНК (р-РНК).   Реакции матричного синтеза. Трансляция. Роль ферментов в синтезе белка. Особенности пластического и энергетического обменов в растительных клетках. Фотосинтез, световая и темновая фазы фотосинтеза. Продуктивность фотосинтеза  и её роль в  природе. Хемосинтез. Размножение и индивидуальное  развитие организмов. Биологическое значение размножения клеток. Хромосомный набор клетки. Жизненный цикл клетки. Удвоение ДНК. Способы деления клетки. Фазы митоза. Биологическое значение митоза. Соматические и половые клетки и их хромо-сомный набор. Неконтролируемое деление клетки. Формы размножения организмов. Бесполое и половое размножение. Половые клетки, их строение, гаметогенез. Половое размножение растений и животных. Партеногенез. Фазы мейоза. Биологическое значение мейоза. Сходство и различие между митозом и мейозом. Оплодотворение у живых организмов. Биологическое значение оплодотворения.  Индивидуальное развитие организма – онтогенез. Индивидуальное развитие животных. Зародышевые листки: эктодерма, энтодерма, мезодерма. Формы постэмбрио¬нального развития: прямое и непрямое. Микробиология. Микроорганизмы. Микрофлора пищевых продуктов. Роль микроорганизмов в инфекционных процессах. Влияние окружающей среды на течение инфекционных заболеваний.  Эволюционное учение. Система классификации К. Линнея. Учение Ж. Б. Ламарка о развитии живых организмов. Эволюционное учение Ч. Дарвина. Вид и его критерии. Структура и разнообразие популяции. Факторы эволюции. Наследственность и  изменчивость. Ненаследственная или модификационная изменчивость. Наследственная изменчивость и её виды. Борьба за существование. Естественный отбор и его формы: движущий, стабилизирующий и дизруптивный. Приспособленность организмов к условиям среды. Микроэволюция. Образование новых видов. Географическое и экологическое видообразование. Эволюция органического мира. Эмбриологические доказательства макроэволюции. Сходство зародышей. Биогенетический закон. Палеонтологические доказа¬тельства. Сравнительно-анатомические доказательства. Современная систематика и эволюция. Основные направления (биологический прогресс и биологический регресс) и основные пути (ароморфоз, идиоадаптация, общая дегенерация) эволюции органического мира. Возникновение и развитие жизни. Развитие  первых представлений о возникновении жизни. Современные гипотезы о возникновении жизни. Развитие жизни в архейской, протерозойской и палеозойской эрах. Развитие жизни в мезозойской эре. Образование современных форм жизни в кайно¬зойской эре. Формирование современной фауны и флоры. Появление приматов и человека. Генетика. Гибридологический метод для изучения наследственности. Первый закон Менделя. Моногибридное скре¬щивание. Второй закон Менделя. Расщепление признаков у гибридов 1-го поколения. Аллельные гены. Анализирующее скрещивание. Промежуточный характер наследования. Цитологические основы  дигибридного скрещивания. Третий закон Менделя – Свободное распределение генов. Сцепленное наследование генов. Закон Моргана. Генетика пола. Генотип как целостная система. Генетика человека. Генетика и медицина. Методы изучения наслед-ственности человека. Хромосомное определение пола. Генетика и теория эволюции. Селекция. Задачи селекции. Центры многообразия и происхождения культурных растений (по Н.И.Вавилову). Закон гомологических рядов в наследственной изменчивости. Искусственный отбор. Методы селекции. Селекция растений и животных. Управление доминированием. Современные методы, применяемые в растениеводстве и животноводстве. Селекция микроорганизмов. Биотехнология. Клонирование живых организмов. Бионика. Историческое развитие человека. Появление первых  представлений о происхождении человека. Общие черты в строении человека и позвоночных животных, а также сходство в развитии зародышей человека и животных. Сходство и отличие между человеком и человекообразными обезьянами. Эволюция человека, роль труда в эволюции человека, общественный образ жизни. Первичная и вторичная сигнальные системы. Палеонтологические доказательства. Направление эволюции человека: древнейшие, древние и первые современные люди. Человеческие расы. Причины появления различных рас. Основы экологии. Организм и окружающая среда. Экологические факторы. Климатические факторы и их значение для живой природы. Природные сообщества и экологические системы. Биологические ритмы. Приспособление организмов к сезонным изменениям природы. Фотопериодизм. Рациональное использование природы. Искусственные биогеоценозы. Биологическое многообразие и его сохранение. Продуктивность, устойчивость  и развитие экосистемы. Пищевая цепь и экологическая пирамида. Круговорот веществ. Красная книга. Экологические проблемы Азербайджана. Биосфера. Границы биосферы и глобальный характер происходящих в ней изменений. Живое вещество биосферы. Биомасса суши и океана. Круговорот веществ и превращение энергии в биосфере. Биогенная миграция атомов. Функции живого вещества в биосфере. Роль микроорганизмов в природном круговороте веществ. Биосфера и человек. Биоразнообразие и эволюция биосферы. Глобальные экологические проблемы. Взаимосвязь природы и человеческого общества. Анатомия, физиология, психология и гигиена человека: информация об истории развития этих наук и методах их исследований. Значение знаний о строении и функциях организма для защиты здоровья человека. Общее знакомство с организмом человека. Строение и химический состав клетки. Основные жизненные свойства клетки. Ткани, их строение и функции. Основные полости тела. Органы и системы органов. Организм и среда. Нервная и гуморальная регуляция деятельности организма. Нервная система. Эволюция, строение, и значение нервной системы. Нервная ткань: клетки-спутники, нейроны, их строение и функции. Центральная и периферическая нервные системы. Соматические и автономные нервные системы. Рефлекторный принцип работы нервной системы. Рефлекс и  рефлекторная дуга. Строение и функции спинного мозга. Строение и функции головного мозга. Гигиена нервной системы: вредные привычки (применение алкоголя, наркотических веществ, курение сигарет), наследственные и приобретённые заболевания нервной системы.  Эндокринная система. Классификация желез (железы внутренней, внешней и смешанной секреции). Щитовидная железа и паращитовидные железы. Тимус или вилочковая железа. Надпочечники. Поджелудочная железа. Эпифиз. Гипофиз. Половые железы. Роль гормонов в обмене веществ, росте и развитии организма. Некоторые заболевания эндокринной системы.  Опорно-двигательный аппарат. Костная система. Костная ткань. Строение, рост и виды костей. Костные соединения. Скелет человека.  Мышечная система. Мышцы, их строение и функции. Изменения, происходящие в опорно-двигательном аппарате. Растяжение, вывих, перелом  и меры оказания первой помощи. Кровеносная система. Внутренняя жидкая среда организма. Состав крови. Форменные элементы крови. Свёртывание крови. Переливание крови, донорство и группы крови. Иммунитет и его виды. Болезни крови и болезни, передаваемые кровью. Кровообращение. Лимфа. Органы кровообращения: сердце и сосуды. Строение и  работа сердца. Большой и малый круги кровообращения. Гигиена кровеносной системы. Дыхательная система. Строение и функции органов дыхания. Газообмен в лёгких и тканях. Дыхательные движения. Гигиена и болезни органов дыхательной системы. Пищеварительная система. Значение процесса пищеварения. Строение и функции органов пищеварения. Пищеварение в ротовой полости. Зубы и их защита. Пищеварение в желудке и кишечнике. Роль печени и поджелудочной железы в пищеварении. Профилактика болезной органов пищеварения.  Обмен веществ и энергии. Витамины и их роль в обмене веществ. Заболевания, возникающие в результате нехватки витаминов.  Выделительная система. Строение и функции органов выделительной системы. Значение выделения конечных продуктов обмена веществ из организма и образование мочи. Профилактика заболеваний органов выделения. Половая система. Размножение и органы размножения. Оплод¬отворение и внутриутробное развитие. Периоды роста и  развития организма.  Половое созревание. Репродуктивное здоровье. Наследственные заболевания. Органы чувств. Органы чувств и их функции. Понятие об анализаторах. Строение, функции и гигиена органа зрения. Изъяны зрения и глазные болезни. Строение, функции и гигиена органа слуха. Строение и функции кожи. Строение, функции и гигиена органов обоняния и вкуса. Высшая нервная деятельность. Условные и безусловные рефлексы. Торможение рефлексов. Рассудочная деятельность. Речь. Мышление. Эмоции, память, сон. Окружающая среда и организм. Световое, пищевое и шумовое загрязнение. Стресс и предотвращение его отрицательного влияния. Эпидемиология. Источники инфекций. Вирусные заболевания. Заболевания, вызываемые одноклеточными животными. Борьба с инфекционными заболеваниями. Значение животных в природе и в жизни человека. Схожие и отличительные признаки животных и растений. Ткани, органы и системы органов животных. Разнообразие и классификация животного мира. Одноклеточные животные. Жизнедеятельность и многообразие одноклеточных. Tun Саркомастигофоры. Особенности и классификация типа. Класс Саркодовые. Характерные признаки класса. Образ жизни, строение, питание, дыхание, выделе¬ние, размножение и цистирование обыкновенной амёбы. Дизентерийная амёба. Класс  Жгутиковыe. Характерные признаки класса. Зелёная эвглена: среда обитания, строение, питание, дыхание, передвижение, выделение, размножение, цистирование. Вольвокс. Тип Споровики. Паразитические представители. Тип Инфузории. Характерные признаки типа. Инфузория-туфелька: образ жизни, строение, питание, размножение и  цистирование. Многоклеточные животные. Жизнедеятельность и многообразие  многоклеточных. Тип Кишечнополостные.  Особенности и классификация типа. Класс Гидроидные. Характерные признаки класса. Пресноводная гидра - образ жизни, строение, питание, дыхание, выделение, размножение, способность к регенерации и рефлексы. Лучевая симметрия. Многообразие кишечнополостных: медузы и коралловые полипы. Значение кишечнополостных.  Тип Плоские черви. Особенности и классификация типа. Класс Ресничные черви. Характерные признаки класса. Белая планария. Класс Сосальщики. Характерные признаки класса. Печёноч¬ный сосальщик. Класс Ленточные черви. Характерные признаки класса. Бычий цепень, эхинококк. Тип Круглые черви. Особенности и классификация типа. Класс Собственно  круглые черви. Характерные признаки класса. Человеческая аскарида. Анкилостома и детская острица. Многообразие паразитических червей. Вред, наносимый ими человеку и животным. Мероприятия, проводимые в борьбе с паразитическими червями. Тип Кольчатые черви. Особенности и классификация типа. Класс Малощетинковые черви. Характерные признаки класса. Дождевой червь. Класс Многощетинковые черви. Характерные признаки класса. Нереида и пескожил. Класс пиявки. Характерные признаки класса. Медицинская пиявка. Тип Моллюски. Особенности и классификация типа. Класс Брюхоногие. Характерные признаки класса. Большой прудовик. Класс Двустворчатые. Характерные признаки класса. Беззубка. Класс Головоногие. Характерные признаки класса. Кальмары, осьминоги. Тип Членистоногие. Особенности и классификация типа. Класс Ракообразные. Характерные признаки класса. Речной рак. Многообразие и роль ракообразных в природе. Класс Паукообразные.  Характерные признаки класса. Паук-крестовик. Многообразие и роль паукообразных в природе. Класс Насекомые. Характерные признаки  класса. Майский жук. Многообразие и роль насекомых в природе.  Тип Хордовые. Особенности и классификация типа. Подтип Бесчерепные. Класс Головохордовые. Характерные признаки класса. Ланцетник. Подтип Черепные. Рыбы. Характеристика и образ жизни рыб. Речной окунь. Классификация, размножение, развитие и экология рыб. Класс Хрящевые рыбы. Акулы и скаты. Класс Костные рыбы. Многообразие, значение и охрана рыб. Класс Земноводные. Характерные признаки класса. Озёрная лягушка. Многообразие земноводных. Класс Пресмыкающиеся. Характерные признаки класса. Полосатая ящерица. Многообразие и роль пресмыкающихся в природе. Древние пресмыкающиеся.Класс Птицы. Характерные признаки класса. Внешнее и внутреннее строение голубя. Размножение, развитие, происхождение и эволюция птиц. Приспособление птиц к сезонным изменениям природы. Экологические группы птиц  и их географическое расселение. Значение и охрана птиц. Класс Млекопитающие. Характерные признаки класса. Внешнее и внутреннее строение домашней собаки. Размножение, развитие и многообразие млекопитающих. Первозвери -  утконос и ехидна. Сумчатые и плацентарные млекопитающие. Приспособление млекопитающих к сезонным изменениям природы и их экологические группы. Значение и охрана млекопитающих. Человек – представитель класса млекопитающие. Охрана редких и находящихся на грани исчезновения видов местной фауны. Заповедники, заказники и  национальное парки Азербайджана. Отрасли науки, изучающие живые организмы. Основные свойства живых организмов. Клеточное строение растений. Методы исследования биологии. Увеличительные приборы. Строение  растительной клетки. Жизнедеятельность клетки. Деление и развитие клетки. Растительные ткани и их функции. Опорная система, дыхание и выделение у растений. Вегетативные органы растений. Строение корня, виды корней и корневых систем. Зоны корня. Рост, дыхание и основные функции корня. Поглощение воды и минеральных веществ. Корневое давление. Удобрения.  Строение побега и почки. Виды почек. Расположение почек на стебле. Развитие побега из почки и его рост. Внутреннее строение стебля и его многообразие. Рост стебля в толщину, годичные кольца. Внешнее и внутреннее строение листа. Простые и сложные листья. Листорасположение. Жилкование листьев. Дыхание листьев. Фотосинтез. Значение фотосинтеза. Испа¬рение воды листьями (транспирация). Сезонные явления в жизни растений. Листопад. Размножение растений с помощью вегетативных органов. Размножение прививкой. Значение вегетативного размножения в природе. Подземные и надземные видоизменения органов (корень, стебель, лист) растений. Генеративные органы растений. Строение цветка. Полные и неполные цветки. Раздельнополые и обоеполые цветки. Однодомные и двудомные растения. Соцветия и их биологическое значение. Опыление: перек¬рёстное, само¬опыление, искусственное. Двойное оплодот¬ворение у цветковых растений. Образование плодов и семян. Сочные и сухие плоды. Строение, состав, прорастание и дыхание семян. Питание и рост проростков. Условия прорастания. Глубина заделки семян. Растения и окружающая среда. Распространение растений. Взаимосвязь между органами растения. Взаимосвязь растений с живыми и не живыми экологическими факторами. Светолюбивые и теневыносливые растения. Приспособление растений к совместному проживанию. Растительные сообщества. Охрана растений. Значение культурных растений в жизни человека. Лекарственные растения. Классификация растений. Общие представления о классификации растений. Основные систематические категории. Основные группы растений. Водоросли. Строение и размножение. Одноклеточные водоросли. Многоклеточные нитчатые водоросли. Многообразие водорослей. Значение водорослей в природе и в жизни человека. Мхи. Строение и размножение. Зелёный мох кукушкин лён и сфагнум – торфяной мох. Образование торфа. Значение мхов.  Папоротникообразные. Строение и размножение. Мужской папоротник, хвощи и плауны. Образование каменного угля. Значение папоротникообразных. Отдел голосеменные. Размножение и значение. Обыкновенная сосна, обыкновенная ель, Эльдарская сосна и др. Отдел покрытосеменных. Класс двудольные. Семейства Крестоцветные, Розоцветные, Бобовые (Мотыльковые), Паслёновые и Сложноцветные. Культурные и дикорастущие представители. Класс однодольные. Семейства Злаковые и Лилейные. Культурные и дикорастущие представители.  Бактерии. Грибы. Лишайники. Строение бактерий, их жизнедеятельность, распространение и значение. Роль бактерий в природе и в сельском хозяйстве. Многообразие бактерий. Болезнетворные бактерии и борьба с ними.  Строение грибов, их жизнедеятельность, распространение и значение. Съедобные и ядовитые грибы. Плесневые грибы (мукор, пеницилл). Дрожжи. Паразитические грибы и борьба с ними. Строение лишайников, их жизнедеятельность, распространение и значение.

География

Введение. Предмет, задачи, области географии, её связь с другими науками. Этапы развития географических знаний о Земле. Географические открытия. Исследование материков и океанов. Развитие географической науки в Азербайджане. Методы исследования географической науки.Изображение земной поверхности. Картографические изображения. Стороны горизонта, азимут, условные знаки.  Абсолютная и относительная высота, горизонтали. План и съёмка местности. Масштаб. Глобус. Форма и размеры Земли. Географические полюса, экватор, меридианы и параллели. Географические координаты. Географические карты и их классификация. Способы изображения на картах. Картографические методы исследований: визуальный, картометрический и графический анализ. Картографические проекции. Искажения на географических картах. Географические информационные системы (ГИС). Схожие и отличительные особенности картографических изображений. Задания на вычисление масштаба, азимута, высоты горизонталей, географических координат, расстояний, площадей и искажений на карте, плане и глобусе. Земля – небесное тело. Вселенная, небесные тела, гипотезы об их возникновении и развитии. Солнечная система. Движение Земли вокруг своей воображаемой оси и вокруг Солнца, их географические следствия. Изменение угла падения солнечных лучей. Тропики и полярные круги. Полярные дни и ночи. Пояса освещенности. Задания, связанные с движением Земли вокруг своей воображаемой оси и вокруг Солнца, углом падения солнечных лучей, местным и поясным временем. Литосфера. Внутреннее строение Земли. Земная кора и ее типы. Горные породы, из которых состоит земная кора. Внутренние процессы, происходящие в земной коре. Планетарный и геологический этапы развития Земли. Геохронологическая таблица. Тектонические движения. Землетрясения, вулканы, гейзеры, термальные воды, территория их распространения. Сейсмические пояса. Этапы горообразования. Древние участки суши и воды на Земле. Современные материки и океаны. Литосферные плиты, последствия их перемещения. Платформы и геосинклинали. Полезные ископаемые и их связь с геологическим строением земной коры. Распределение месторождений полезных ископаемых по земной поверхности. Геологическое строение и тектонические зоны Азербайджана. Грязевые вулканы. Полезные ископаемые Азербайджана.  Рельеф. Эндогенные и экзогенные силы, формирующие рельеф. Формы рельефа (эндогенные и экзогенные). Горы и равнины, их распределение на земной поверхности. Рельеф дна океана. Эндогенные и экзогенные формы рельефа на территории Азербайджана. Основные рельефные единицы: Большой Кавказ, Малый Кавказ, Талышские горы, Кура-Аразская низменность. Атмосфера. Состав, строение и значение воздушной оболочки Земли. Солнечная радиация, ее виды и распределение на Земле. Солнечная радиация в Азербайджане и   годовое количество часов солнечного сияния. Температура воздуха. Среднесуточные, средне¬месячные и среднегодовые температуры. Амплитуда температуры. Абсолютный максимум и абсолютный минимум температур на Земле. Изменение температуры воздуха в горизонтальном и вертикальном направлениях. Изотермы. Тепловые пояса. Сумма активных температур. Распределение агроклиматических ресурсов на земной поверхности. Распределение температуры воздуха на территории Азербайджана. Атмосферное давление, его изменение в зависимости от высоты и географической широты местности. Нормальное атмосферное давление. Изобары. Пояса атмосферного давления на Земле. Общая циркуляция воздуха в атмосфере. Ветер и его основные виды. Роза ветров. Воздушные массы и их типы. Атмосферные фронты. Циклоны и антициклоны. Воздушные массы, проникающие на территорию Азербайджана, и погодные условия, создаваемые ими. Местные ветры. Вода в атмосфере. Относительная и абсолютная влажность. Испарение, испаряемость и коэффициент увлажнения. Туман и облака. Атмосферные осадки, их виды и закономерности распределения на поверхности Земли. Изогиеты. Особенности распределения атмосферных  осадков на территории Азербайджана. Погода и климат. Основные климатообразующие факторы. Климатические пояса Земли. Климат и типы климата Азербайджана. Прогноз погоды. Глобальные изменения климата. Опасные метеорологические явления. Охрана атмосферы. Задания на вычисление температуры воздуха, атмосферного давления, относительной и абсолютной влажности, коэффициента увлажнения, на составление климатических графиков и диаграмм. Гидросфера. Водная оболочка Земли, образование и состав. Изучение Мирового океана. Измерение глубин в Океане. Эхолот. Круговорот воды в природе и его значение. Мировой океан, его части: океаны, моря, заливы, проливы. Участки суши в Мировом океане: острова, архипелаги, полуострова, перешейки.  Физические и химические свойства океанической воды: температура, соленость, прозрачность, их изменение в горизонтальном и вертикальном направлениях. Движение воды в Океане: ветровые волны, цунами, приливы и отливы, океанические течения. Влияние океанических течений на климат и природные условия материков. Органический мир и минеральные ресурсы океанов. Использование Мирового океана, его загрязнение и охрана. Воды суши и их виды. Река и ее элементы. Горные и равнинные реки. Источники питания рек, водный режим. Гидрограф реки, падение, уклон, густота речной сети, расход воды в реке, годовой сток, базис эрозии, пороги и водопады. Крупные речные системы Земли. Классификация озер и их хозяйственное значение. Реки Азербайджана и их распределение, источники питания и особенности режима. Озера Азербайджана. Каспийское море и его основные особенности. Проблемы и экологическое состояние Каспийского моря. Ледники. Горные и покровные ледники. Их распределение по материкам. Айсберги. Многолетняя мерзлота. Болота, подземные воды и их виды. Подземные воды и ледники Азербайджана. Водохранилища и каналы. Использование водных ресурсов. Опасные гидрологические явления. Географическое распространение селей и паводков и меры борьбы с ними. Источники загрязнения вод суши и их охрана. Задания на вычисление глубин водных бассейнов, солености вод, падения, уклона рек, расхода воды, годовой сток и густоты речной сети. Биосфера. Возникновение органического мира на земном шаре, распространение и связь с другими оболочками. Биоценоз. Почва и почвообразующие факторы. Структура и механический состав почвы. Основные типы почв, их распределение в вертикальном и горизонтальном направлениях. Типы почв в Азербайджане, их распространение. Почвенная эрозия, засоление, опустынивание и меры борьбы с ними. Мелиорация и рекультивация почв. Коллекторно-дренажная сеть. Географическая оболочка. Составные части и границы. Основные этапы развития и закономерности географической оболочки. Географические пояса, природно-территориальный комплекс и природные зоны. Зональность, азональность, интразональность. Широтная зональность и факторы, способствующие ее образованию. Высотная поясность. Природные ландшафты, их классификация и распространение по материкам. Ландшафтная инверсия. Антропогенные ландшафты. Биоразнообразие на Земле. Охрана биосферы. Физико-географические особенности материков. Природные и антропогенные ландшафты Азербайджана. Биоресурсы в Азербайджане. Национальные парки, заповедники и заказники. Физико-географические особенности Большого Кавказа, Куринской межгорной впадины, Малого Кавказа, Среднеаразской, Лянкяранской природных областей. Физико-географические районы. Политическая карта мира. Древние и современные цивилизации. Межцивилизационное положение Азербайджана и тюркского мира. Этапы формирования и изменения, произошедшие на политической карте. Историко географические, экономико-географические регионы мира и их современное состояние. Географическое и геополитическое положение стран мира и Азербайджана. Классификация стран по площади территории, численности населения, экономико географическому положению, форме государственного правления, административно-территориальному устройству и показателям социально-экономического развития. Развитые страны. Развивающиеся страны. Международные организации, экономические и политические объединения. Центры “экономической силы” современного мира. Природные ресурсы. Их классификация. Минеральные, земельные, лесные, климатические и агроклиматические, рекреационные ресурсы, ресурсы питьевой воды и их использование. Использование ресурсов Мирового океана. Регионы и страны распространения основных видов природных ресурсов. Уровень обеспеченности стран мира природными ресурсами. Природные условия и природные ресурсы стран тюркского мира. Природные условия и природные ресурсы Азербайджана. Пути рационального использования природных условий и природных ресурсов и их охрана. Население мира. Освоение земного шара. Численность населения мира, естественный прирост населения и его типы. Этапы демографического перехода. Демографический взрыв, демографический кризис и демографическая политика. Миграция населения. Механический прирост. Этнос и этногенез, особенности их развития. Расовый, половозрастной, религиозный и национальный состав населения. Половозрастная пирамида. Языковые семьи и группы. Тюркские народы и территории их проживания. Размещение населения и факторы, оказывающие влияние на их размещение. Экстремальные территории. Формы расселения: сельское и городское. Городские агломерации. Мегалополисы. Урбанизация, субурбанизация и ложная урбанизация. Проблемы больших городов. Трудовые ресурсы. Экономически активное население, безработица. Уровень жизни населения. Индекс Человеческого Развития (ИЧР). Занятость населения. Проблема безработицы. Демографическое развитие Азербайджана и расселение населения. Задания на вычисление численности, естественного прироста населения мира, миграции, трудовых ресурсов, занятости и плотности населения. Мировая экономика и ее основные особенности. Факторы, оказывающие влияние на хозяйственную деятельность людей. Организация экономической деятельности: природные ресурсы, человеческие ресурсы и капитальные ресурсы. Возникновение мирового хозяйства, этапы развития, особенности размещения. Отраслевая и территориальная структура хозяйства. Отрасли материального и нематериального производства. Секторы экономики. Производство и потребление. Международное географическое разделение труда. Международная экономическая интеграция, ее отраслевая и региональная формы. Научно-техническая революция, ее состав, особенности и влияние на мировое хозяйство. Технополисы, технопарки. Формы организации производства: специализация, концентрация, кооперирование и комбинирование. Себестоимость продукции. Транснациональные банки и компании: корпорации и холдинги. Рыночная экономика. Спрос-предложение. Формы собственности. Пути экономического развития - разнообразие экономических моделей. Устойчивое развитие. Основные показатели экономического роста. Валовой внутренний продукт (ВВП) и Валовой национальный продукт (ВНП). Инвестиционная среда. Этапы экономического развития Азербайджана. География промышленности. Отрасли промышленности, принципы их размещения. География добывающей промышленности. Топливно-энергетический комплекс и его баланс. Условная единица топлива. Электроэнергетика. Электрические станции, их виды и особенности размещения. Нетрадиционные источники энергии и их использование. Топливно-энергетическая промышленность Азербайджана. География обрабатывающей промышленности. Отрасли тяжелой и легкой промышленности и особенности их размещения. Пищевая промышленность. Особенности размещения отраслей обрабатывающей промышленности в странах мира. География промышленности Азербайджана. Основные отрасли, центры, размещение по экономическим районам. Изменения, происходящие в последние годы. Развитие ненефтяного сектора. География сельского хозяйства. Основные факторы, влияющие на развитие сельского хозяйства. Принципы размещения сельскохозяйственных отраслей. Земледелие и животноводство, их основные отрасли и размещение. Интенсивное и экстенсивное сельское хозяйство. Зеленая революция. Агробизнес.  Земельный фонд. Орошаемое и богарное земледелие, их география. Товарный и потребительский типы сельского хозяйства. Сельское хозяйство стран мира. Марикультура и аквакультура. География сельского хозяйства в Азербайджане. Специализация отраслей сельского хозяйства по экономическим районам Азербайджана. Переработка сельскохозяйственной продукции, легкая и пищевая промышленность. Мировой транспорт и экономические связи. Виды мирового транспорта и факторы, оказывающие влияние на их развитие. Важнейшие транспортные магистрали, состав грузов и основные направления перевозок. Роль Мирового океана в международных грузоперевозках. Международные судоходные каналы, основные проливы, используемые в грузоперевозках. Международные экономические связи и их формы. Понятия “Торговый баланс” и “Свободная экономическая зона”. Особенности развития и перспективы транспорта в Азербайджане. Автомобильные, железнодорожные, воздушные и водные пути Азербайджана. Международные экспортные нефте- и газопроводы Азербайджана. Участие Азербайджана в международных и региональных организациях. Основная импортируемая и экспортируемая продукция. География сферы услуг. Центры международного финансирования. Индустрия туризма. Сферы услуг и туристско-рекреационные ресурсы в Азербайджане. Экономические районы Азербайджана. Население, хозяйство, основные отрасли специализации экономических районов. Задания, связанные с единицей условного топлива, производством промышленной и сельскохозяйственной продукции, транспортными перевозками. Глобальные проблемы человечества. Проблема мира. Регионы конфликтов мира. “Горячие точки”. Эколо¬гические проблемы окружающей среды. Роль стран и международных организаций в решении глобальных экологических проблем. Организация экологического мониторинга. Экологическая политика. Радиоактивное загрязнение. Демографическая проблема. Продовольст-венная проблема и пути ее решения. Продовольственная безопасность. Покупательная способность населения, доходы и потребительская корзина в странах мира. Проблемы опустынивания и засоления. Проблемы водоснабжения. Решение проблемы переработки отходов. Энергетические проблемы и пути их решения. Проблемы использования Мирового океана. Экологические проблемы Азербайджана и пути их решения. Географические прогнозы.

Литература

ТЕОРИЯ ЛИТЕРАТУРЫ. Понятие о художественном методе и литературном направлении: классицизм, романтизм, реализм, модернизм и его течения. Возникновение, основоположники и представители, основные признаки и жанры. “Серебряный век” русской поэзии. Литературное произведение как единое целое. Тема. Идея. Проблема. Конфликт. Сюжет и его элементы. Композиция и её элементы. Художественное своеобразие литературного произведения. Образ. Литературный герой. Лирический герой. Персонаж. Характер. Речевая характеристика. Психологический портрет. Литературные типы. Изобразительно-выразительные средства языка художественной литературы. Троп и его виды: эпитет, сравнение, метафора, олицетворение, гипербола, аллегория, антитеза, символ, синекдоха, инверсия, литота, метонимия, художественный (риторический) вопрос. Виды комического: юмор, ирония, сатира, сарказм, гротеск. Эзопов язык. Понятие о стихосложении: размер, стопа, строфа, Онегинская строфа. Стихотворные размеры. Двусложные: ямб, хорей (пиррихий). Трёхсложные: дактиль, амфибрахий, анапест. Рифма и её разновидности: мужская, женская, дактилическая; способы рифмовки: перекрёстная, смежная (парная), кольцевая (опоясывающая). Идейно художественные особенности (гуманизм, психологизм, новаторство, традиция, патриотизм). Роды и жанры литературы. Эпический род и его жанры: басня, рассказ, новелла, повесть, роман. Лирический род и его жанры: элегия, ода, послание, эпиграмма, стихотворение в прозе; тематические категории (пейзажная, любовная, гражданская, философская, вольнолюбивая). Драматический род и его жанры: трагедия, комедия, драма. Лиро-эпические жанры: поэма, роман в стихах. Дастан “Китаби-Деде Горгуд” (главы №1, 2, 12). Дастан “Кёроглу” (глава “Приход Демирчиоглу в Ченлибель”). Низами Гянджеви. Поэма “Хосров и Ширин”. Шах Исмаил Хатаи. “Бахария” (отрывок из поэмы “Дехнаме”). Мухаммед Физули. Газель “Я скован, я пленён…”. Поэма “Лейли и Меджнун”. Молла Панах Вагиф. Газель “Видади, ты на чёрствые эти сердца погляди…” (“Судьба”). Гошма “Байрам” (“Наступает байрам…”). Гасым бей Закир. Гошма “Журавли”. Мирза Шафи Вазех. Месневи “Высокая ростом, стройная телом...”. Гаврила Романович Державин. Ода “Властителям и судиям”. Хуршидбану Натаван. Газель “Фиалка”. Сеид Азим Ширвани. Сатира “Скупец”. Омар Хайям. Рубаи. (“Мы источник веселья…”, “Книга жизни моей перелистана…”, “Нет ни рая, ни ада…”, “Поутру просыпается роза моя…”, “Принеси заключённый в кувшине рубин…”) Хафиз Ширази. Газель “Ветер нежный, окрыленный, благовестник красоты…”. Вильям Шекспир. Трагедии “Гамлет”, “Ромео и Джульетта”. Александр Сергеевич Пушкин. Стихотворе¬ния “К Чаадаеву”, “Я помню чудное мгновенье...”, “Пророк”, “Элегия”. Роман в стихах “Евгений Онегин”. Повесть “Капитанская дочка”. Фёдор Иванович Тютчев. Стихотворение “Не то, что мните вы, природа...”. Николай Васильевич Гоголь. Комедия “Ре¬визор”. Поэма “Мёртвые души”. Мирза Фатали Ахундзаде. “Восточная поэма на смерть Пушкина”, повесть “Обманутые звёзды”. Наджафбек Везиров. Комедия “Из-под дождя да под ливень”. Джалил Мамедгулузаде. Рассказ “Почтовый ящик”, повесть “Пропажа осла” (“События в селении Данабаш”). Михаил Юрьевич Лермонтов. Стихотворения “Бородино”, “Парус”, “Я не унижусь пред тобою...”, “Пророк”, “Родина”. Поэмы “Мцыри”, “Беглец”. Роман “Герой нашего времени”. Иван Сергеевич Тургенев. Стихотворение в прозе “Русский язык”. Мирза Алекпер Сабир. Сатиры “Ну что хорошего нашёл мой сын в ученье?” (“Я не пойму …”), “Что мне за дело?”. Фёдор Михайлович Достоевский. Роман “Преступление и наказание”. Николай Алексеевич Некрасов. Стихотворение “Нравственный человек”. Лев Николаевич Толстой. Рассказ “Кавказский пленник”. Антон Павлович Чехов. Рассказы “Ионыч”, “Толстый и тонкий”, “О любви”. Комедия “Вишнёвый сад”. Оноре де Бальзак. Повесть “Гобсек”. О.Генри. Новеллы “Дары волхвов”, “Последний лист”. Ги де Мопассан. Новелла “Ожерелье”. Самед Вургун. Гошма “Горы”. Драма “Вагиф”.  Мир Джалал. Рассказы “Сирота”, “Правила приличия”. Абдулла Шаик. Рассказ “Письмо не дошло”. Александр Иванович Куприн. Рассказ “Куст сирени”. Назым Хикмет. Стихотворения “Оказывается, я люблю…”, “О жизни”. Чингиз Айтматов. Повесть “Лицом к лицу”. Микаил Мушфик. Стихотворения “Мама”, “О, если бы снова…”. Расул Рза. Стихотворение “Карабах”. Нигяр Рафибейли. Стихотворение “Утро”. Энвер Мамедханлы. Рассказ “Ледяная статуя”. Анар. Рассказ “Последняя ночь уходящего года”. Гусейн Аббасзаде. Рассказ “Чужие” (из цикла “Той победной весной”). Александр Александрович Блок. Стихотворения “О, я хочу безумно жить...”, “О, весна без конца и без краю…”, “О доблестях, о подвигах, о славе…”. Сергей Александрович Есенин. Стихотворения “Отговорила роща золотая...”, “Прощай, Баку!”, “Мы теперь уходим понемногу…”, “Не жалею, не зову, не плачу…”.  Владимир Владимирович Маяковский. Стихотворение “Необычайное приключение…”. Анна Андреевна Ахматова. Стихотворения “Я научилась просто мудро жить...”, “Мне голос был...”, “Не с теми я, кто бросил землю…”. Бахтияр Вагабзаде. Стихотворения “Карабахский конь”, “Вот здесь, по эту сторону Аракса...”. Михаил Афанасьевич Булгаков. Роман “Мастер и Маргарита”. Константин Георгиевич Паустовский. Рассказ “Телеграмма”. Сабир Рустамханлы. Отрывок из поэмы “Возвращение в Карабах”. Александр Трифонович Твардовский. Поэма “Василий Тёркин” (главы “От автора” (На войне в пыли проходной…), “Переправа”, “О награде”). Иван Поликарпович Третьяков. Рассказ “Бывают минуты”.

Физика

МЕХАНИКА. Прямолинейное равномерное и неравномерное движение. Механическое движение и его виды. Материальная точка. Траектория. Система отсчёта. Скалярные и векторные величины. Проекции вектора. Путь и перемещение. Прямолинейное равномерное движение. Скорость. Измерение скорости, спидометр. Средняя путевая скорость и средняя скорость по перемещению. Мгновенная скорость. Относительность движения. Сложение скоростей. Неравномерное движение. Прямолинейное равнопеременное движение. Ускорение. Измерение ускорения. Акселерометр. Графики зависимостей кинематических величин от времени при прямолинейном равномерном и равнопеременном движениях. Равномерное движение по окружности. Путь и перемещение при равномерном движении по окружности. Угол поворота радиус-вектора. Линейная скорость и угловая скорость. Период и частота обращения. Ускорение при равномерном движении по окружности (центростремительное ускорение). Законы Ньютона. Основы динамики и статики. Первый закон Ньютона. Инерциальная сис¬тема отсчета. Принцип относительности Галилея. Инертность. Масса тела и плотность вещества. Измерение массы тела. Весы. Измерение объема тела. Мензурка (мерный цилиндр). Определение плотности вещества. Сила. Равнодействующая сила. Сложение сил. Второй закон Ньютона. Третий закон Ньютона. Условие равновесия поступательно движущегося тела. Плечо силы. Момент силы. Условие равновесия тела с закрепленной осью вращения – правило моментов. Центр тяжести. Виды равновесия: устойчивое, неустойчивое и безразличное равновесие. Простые механизмы. Рычаг. Неподвижный и подвижный блоки. Наклонная плоскость. “Золотое правило” механики. Закон всемирного тяготения. Сила тяжести. Закон всемирного тяготения. Гравитационная постоянная и её физический смысл. Гравитационное поле. Напряженность гравитационного поля. Сила тяжести. Свободное падение тел. Ускорение свободного падения. Зависимость ускорения свободного падения от высоты и географической широты местности. Движение под действием силы тяжести (тело брошено вертикально вверх, вертикально вниз). Вес тела. Невесомость. Перегрузка. Искусственные спутники Земли. Первая космическая скорость. Сила упругости. Сила трения. Деформация твердых тел. Виды деформации. Сила упругости. Закон Гука. Жёсткость. Измерение силы. Динамометр. Сила трения. Сила трения покоя и скольжения. Коэффициент трения скольжения. Движение тела под действием силы трения. Тормозной путь и время торможения. Движение тела под действием нескольких сил. Дви¬жение тела по наклонной плоскости. Импульс. Энергия. Механическая работа. Мощность. Законы сохранения. Импульс тела, импульс силы. Замкнутая система. Закон сохранения импульса. Абсолютно упругие и неупругие столкновения тел. Реактивное движение. Механическая работа. Мощность. Кинетическая и потенциальная энергия. Полная механическая энергия. Работа силы тяжести. Работа силы упругости. Работа силы трения. Теорема о кинетической энергии. Теорема о потенциальной энергии. Закон сохранения энергии и полной механической энергии. Коэффициент полезного действия (КПД). Механические колебания и волны. Свободные (собственные) колебания. Характеристики колебательного движения: амплитуда, период, частота, циклическая частота. Фаза колебаний. Динамика свободных колебаний. Уравнение свободных колебаний. Гармонические колебания. Скорость и ускорение колеблющейся материальной точки. Математический маятник. Пружинный маятник. Кинетическая, потенциальная и полная энергии колебательной системы. Превращения энергии при гармонических колебаниях. Затухающие колебания. Вынужденные колебания. Резонанс. Распространение колебаний в упругих средах – волна. Поперечные и продольные волны. Длина волны. Скорость распространения волны. Звуковые волны. Скорость звука. Эхо. Инфразвук. Ультразвук. Звуколокация. Давление твердых тел, жидкостей и газов. Давление. Сила давления. Давление в жидкостях и газах. Закон Паскаля. Гидростатическое давление жидкости. Измерение давления в жидкостях и газах. Манометры. Сообщающиеся сосуды. Гидравлическая машина и принцип ее работы. Атмосферное давление. Измерение атмосферного давления. Опыт Торричелли. Барометры. Изменение атмосферного давления с высотой.  Закон Архимеда. Условие плавания тел. Измерение плотности жидкостей. Ареометр. МОЛЕКУЛЯРНАЯ ФИЗИКА Молекулярно-кинетическая теория (МКТ). Законы идеального газа. Основные положения МКТ. Броуновское движение. Диффузия. Масса и размеры молекул. Количество вещества. Относительная атомная масса. Постоянная Авогадро. Молярная масса. Концентрация молекул. Идеальный газ. Средняя квадратичная скорость молекул.  Давление идеального газа. Основное уравнение МКТ идеального газа. Температура. Средняя кинетическая энергия молекулы. Постоянная Больцмана. Измерение температуры. Шкала абсолютных температур. Шкала Цельсия. Шкала Фаренгейта. Связь между температурными шкалами. Зависимость давления идеального газа от концентрации молекул и температуры газа. Уравнения состояния идеального газа: уравнения Клапейрона и Менделеева-Клапейрона. Универсальная газовая постоянная. Законы идеального газа (законы Бойля-Мариотта, Гей-Люссака, Шарля, Дальтона, Авогадро). Графики изопроцессов. Основы термодинамики. Внутренняя энергия. Способы изменения внутренней энергии. Внутренняя энергия одноатомного идеального газа. Теплопередача и её виды: теплопроводность, конвекция, излучение. Количество теплоты, теплоемкость тела, удельная теплоемкость вещества. Тепловое равновесие. Уравнение теплового баланса.  Работа в термодинамике. Первый закон термодинамики: закон сохранения энергии в изотермическом, изобарном, изохорном процессах. Второй закон термодинамики. Тепловые двигатели, КПД тепловых двигателей. КПД идеального теплового двигателя (формула Карно). Агрегатные состояния вещества. Твёрдые тела. Кристаллические и аморфные тела. Механические свойства твердых тел. Абсолютное и относительное удлинения. Механическое напряжение. Модуль Юнга. Диаграмма растяжения. Плавление и кристаллизация. Удельная теплота плавления. Энергия сгорания топлива. Удельная теплота сгорания. Поверхностное натяжение. Сила поверхностного натяжения. Коэффициент поверхностного натяжения. Смачивание. Капиллярные явления. Парообразование и конденсация. Удельная теплота парообразования. Скорость испарения и причины, влияющие на скорость испарения. Насыщенный и ненасыщенный пар. Критическая температура. Кипение. Зависимость температуры кипения жидкости от внешнего давления. Графики зависимости температуры от количества теплоты и времени его сообщения впроцессах сопровождающихся изменением агрегатного состояния вещества. Влажность воздуха. Психрометр. Точка росы. Гигрометр. ЭЛЕКТРОДИНАМИКА. Электрический заряд. Электрическое поле. Электрический заряд. Свойства электрического заряда. Элементарный заряд. Электризация тел и электростатическая индукция. Электроскоп. Закон сохранения электрического заряда. Взаимодействие заряженных тел. Закон Кулона. Крутильные весы. Электрическое поле. Напряженность электрического поля. Принцип суперпозиции электрических полей. Электрическое поле точечного заряда. Силовые линии электрического поля. Движение заряженных частиц в электрическом поле. Работа однородного электрического поля. Потенциальные поля. Потенциал и разность потенциалов. Связь между напряженностью и  pазностью потенциалов однородного электрического поля. Электрометр.  Эквипотенциальные поверхности. Проводники и диэлектрики в электростатическом поле. Диэлектрическая проницаемость вещества. Электроёмкость. Энергия электрического поля. Электроёмкость. Конденсаторы. Формула электроёмкости плоского конденсатора. Последовательное и параллельное соединения кон-денсаторов. Электрическое поле заряженного конденсатора. Энергия электрического поля заряженного конденсатора. Энергия электрического поля, плотность энергии. Законы постоянного тока. Электрический ток. Постоянный ток. Сила тока. Измерение силы тока. Амперметр. Напряжение. Измерение напряжения. Вольтметр. Сопротивление проводника. Реостаты. Удельное сопротивление. Закон Ома для участка цепи. Вольт - амперная характеристика проводника. Последовательное и параллельное соединения проводников. Электродвижущая сила (ЭДС). Закон Ома для полной цепи. Короткое замыкание. Предохранители. Работа и мощность тока. Ваттметр. Электрический счетчик. Закон Джоуля - Ленца. КПД полной цепи. Электрический ток в различных средах. Электрический ток в металлах. Электропроводность металлов. Зависимость сопротивления металлов от температуры. Температурный коэффициент сопротивления. Сверхпроводимость. Электролитическая диссоциация. Электрический ток в электролитах. I и II законы электролиза. Электрический ток в газах. Самостоятельный и несамостоятельный разряды. Вольт - амперная характеристика газового разряда. Виды самостоятельного разряда. Плазма.  Электрический ток в вакууме. Термоэлектронная эмиссия. Вакуумный диод. Вольт - амперная характеристика вакуумного диода. Осциллограф. Электронно лучевая трубка.  Полупроводники. Зависимость сопротивления полупроводников от температуры. Собственная и примесная проводимости полупроводников. р-n переход. Полупроводниковый диод. Вольт - амперная характеристика полупроводникового диода. Фоторезистор, термоэлемент и термистор. Транзистор. Принципы их работы. Индукция магнитного поля. Магнитное поле. Постоянные магниты и их взаимодействие. Магнитное взаимодействие проводников с постоянным током. Индукция магнитного поля. Картина силовых линий магнитных полей прямого, кругового токов и постоянного магнита. Правило правого буравчика (правило правого руки). Принцип суперпозиции магнитных полей. Магнитное поле Земли. Компас. Действие магнитного поля на прямой проводник с током  сила Ампера и определение ее направления. Магнитная проницаемость вещества. Магнитные свойства вещества: пара–, диа– и ферромагнетики. Температура Кюри. Действие магнитного поля на движущуюся заряженную частицу  сила Лоренца и определение ее направления. Магнитная проницаемость вещества Движение заряженной частицы в однородном маг¬нитном поле. Радиус кривизны ее траектории, период и частота обращения. Удельный заряд. Масс-спектрограф. Электромагнитная индукция. Энергия магнитного поля. Явление электромагнитной индукции. Магнитный поток. Закон электромагнитной индукции. Правило Ленца. ЭДС индукции в движущихся проводниках. Явление самоиндукции. Индуктивность контура. Энергия магнитного поля. Электромагнитные колебания и волны. Колебательный контур. Свободные электромагнитные колебания, возникающие в колеба¬тельном контуре. Превращения энергии в колебательном контуре. Собственная частота и период колебаний в колебательном контуре. Формула Томсона. Вынужденные электромагнитные колебания. Резонанс. Электромагнитное поле. Электромагнитные волны. Скорость распространения электромагнитных волн. Применение электромагнитных волн. Радиолокация. Шкала электромагнитных волн. Мощность излучения. Плотность потока электромагнитного излучения (интенсивность излучения). Принципы радиосвязи – модулирование и детектирование. Переменный электрический ток. Генератор переменного тока. Действующие значения силы тока, напряжения и ЭДС. Активное, ёмкостное и индуктивное сопротивления в цепи переменного тока. Закон Ома для цепи переменного тока. Работа и мощность переменного тока. Передача электроэнергии. Трансформатор. Коэффициент трансформации. КПД трансформатора. ОПТИКА. Геометрическая оптика. Прямолинейное распространение света в однородной прозрачной среде. Скорость света. Законы отражения и преломления света. Показа¬тель преломления среды. Полное внутреннее отражение света. Световод. Ход лучей в плоскопараллельной стеклянной пластине и стеклянной трёхгранной призме. Плоское и сферические зеркала. Построение изображения в них. Тонкие линзы. Собирающие и рассеивающие линзы. Фокусное расстояние линзы. Оптическая сила линзы. Построение изображений в линзах. Формула тонкой линзы. Линейное увеличение линзы. Оптические приборы: лупа, очки, фотоаппарат. Глаз, близорукость и дальнозоркость. Волновая оптика. Дисперсия света. Когерентные волны. Интерференция волн. Условия получения максимумов и минимумов. Интерференция света. Кольца Ньютона. Дифракция волн. Дифракция света. Дифракционная решетка. Условие получения максимумов в дифракционной решетке. Поперечность электромагнитных волн. Поляризация света. АТОМ И АТОМНОЕ ЯДРО. Световые кванты. Гипотеза Планка. Световые кванты. Формула Планка. Посто¬янная Планка. Фотон, его свойства, энергия и импульс фотона. Фотоэффект. Законы фотоэффекта. Работа выхода. Красная граница фотоэффекта. Уравнение Эйнштейна для фотоэффекта. Применение фотоэффекта в технике. Фотоэлементы. Атомная и ядерная физика. Строение атома. Планетарная модель атома. Постулаты Бора. Испускание и поглощение света атомами. Вынужденное излучение. Лазеры. Применение лазеров. Состав атомного ядра. Изотопы. Дефект масс. Энергия связи атомных ядер. Удельная энергия связи. Радиоактивность. α-, β-, γ-излучения и их природа. Радиоактивные пре¬вращения. Правило смещения. Закон радиоактивного превращения. Период полураспада. Ядерные реакции. Методы регистрации   ионизирующих излучений: счетчик Гейгера, камера Вильсона. Деление ядра урана. Цепные ядерные  реакции. Ядерный реактор. Критическая масса. Коэффициент размножения нейтронов. Термоядерные реакции. Биологическое действие радиоактивных излучений. Доза поглощения радиоактивного излучения. Элементарные частицы.

Информатика

Информатика и информация. Основные свойства информации. Виды информации и формы представления. Передача информации. Обработка информации. Хранение информации. Защита информации. Криптография. Киберпреступность.  Код и кодирование. Единицы измерения информации. Кодирование текстовой информации. Цветовые модели (RGB, CMYK). Кодирование графической информации. Кодирование звуковой и видеоинформации. Измерение количества информации. Непозиционные и позиционные системы счисления. Двоичная, восьмеричная и шестнадцатеричная система счисления. Переход с одной системы счисления на другую. Арифметические операции в разных системах счисления. Модель. Классификация моделей. Виды информационных моделей. Табличная информационная модель. Древовидная информационная модель. Информационная модель на графах. Компьютерное моделирование. Компьютеры и их классификация. Виды персональных компьютеров. Устройства ввода (клавиатура, мышь, микрофон, сканер, веб-камера). Устройства вывода (монитор, принтер, звуковые колонки, проектор). Устройства памяти (RAM, ROM, HDD, SSD, оптические диски CD и DVD, флеш-память, кэш-память, дискета). Системная плата и центральный процессор. Порты и разъемы. Основные характеристики компьютера. Системное программное обеспечение (операционные системы, утилиты, драйверы). Рабочий стол и его элементы. Окна. Файлы и папки, действия над ними. Файловые системы. Прикладное программное обеспечение (текстовые редакторы, электронные таблицы, графические редакторы, издательские системы, СУБД). Инструментарии программирования. Вредоносные программы (компьютерные вирусы). Создание текстового документа. Редактирование и форматирование документа. Таблицы в текстовом редакторе. Вставка в документ различных объектов (рисунок, таблица). Поиск и замена. Электронная таблица и ее компоненты (ячейка, строка, столбец, рабочий лист). Абсолютные и относительные адреса. Формулы. Функции в электронных таблицах. Диаграммы и их элементы. Понятие “база данных”. Модель данных. Система управления базами данных. Таблицы и взаимосвязь между ними. Запросы. Формы. Поиск и сортировка данных. Отчеты. Понятие “алгоритм”. Свойства алгоритма. Способы представления алгоритма. Виды алгоритмов (линейный, разветвляющийся, циклический). Понятия “программа”, “программирование”, “язык программирования”. Транслятор (интерпре-татор, компилятор). Язык программирования Python. Постоянные и переменные величины. Ввод и вывод данных. Условный оператор. Операторы цикла (for, while). Действия над числами. Строки и действия над ними. Списки и действия над ними. Функция. Компьютерные сети и их классификация. Сетевое оборудование. Сетевые топологии (шина, кольцо, звезда, смешанная). Сетевая архитектура. Беспроводные сетевые технологии (WLAN, GPRS, WPAN, Wi-Fi, Wi-Max, Bluetooth, Li-Fi). Способы подключения к Интернету. Интернет-адресация. Интернет-сервисы и протоколы. Всемирная Паутина. Поисковые системы. Электронная почта. Понятие “веб-программирование”. Стадии разработки сайта. Язык разметки HTML. Создание списков. Создание таблиц. Цветовая схема веб-страницы. Размещение графических файлов на веб странице. Использование ссылок.

Химия

Первоначальные химические понятия. Предмет химии, её задачи. Роль химии среди естественных наук. Вещества, физические и химические свойства. Чистые вещества и смеси. Вычисление массовой доли вещества в смеси.  Методы разделения смесей. Физические и химические явления. Признаки, условия возникновения и протекания химических реакций. Атомно-молекулярное учение. Химические элементы. Простые и сложные вещества. Аллотропия. Атомная единица массы. Химические формулы. Относительная атомная масса и относительная молекулярная масса. Вычисление массовых отношений и массовых долей химических элементов в сложных веществах. Вывод химических формул. Расчёты по химическим формулам. Законы пос-тоянства состава и сохранения массы вещества. Химические уравнения. Количество вещества. Закон Авогадро. Количество вещества. Моль. Молярная масса. Закон Авогадро и молярный объём газов. Плотность и относительная плотность газов. Вычисление объёмной и массовой доли газов в смеси. Вычисление средней молярной массы газовой смеси. Вычисления по уравнениям химических реакций. Строение атома. Периодический закон. Периодическая система химических элементов. Состав атома. Изотопы. Электронное строение атома. Электронные формулы. Классификация химических элементов. Периодический закон и периодическая система химических элементов. Большие и малые периоды, группы и подгруппы. Распределение электронов в атомах элементов I-IV периодов периодической системы. Зависимость свойств химических элементов и их соединений от положения элемента в периодической системе и электронного строения атома. Химическая связь. Электроотрицательность химических элементов. Энергия ионизации и сродство к электрону. Типы химической связи. Механизмы образования ковалентной, ионной, водородной и металлических связей. Свойства ковалентной связи. Гибридизация. Гибридные и негибридные орбитали. Пространственное строение молекул. Молекулы с линейным и угловым строением. Полярные и неполярные молекулы. Типы кристаллических решёток. Валентность. Валентные возможности атомов. Степень окисления. Классификация химических реакций. Тепловой эффект. Реакции присоединения, разложения, замещения и обмена. Гомогенные и гетерогенные реакции. Тепловой эффект химических реакций. Экзотермические и эндотермические реакции. Теплота образования и теплота сгорания вещества. Теплотворная способность топлива. Закон Гесса. Вычисления по термохимическим уравнениям. Окислительно-восстановительные реакции. Окислитель и восстановитель. Процессы окисления и восстановления. Типы окислительно-восстановительных реакций и подбор коэффициентов в этих уравнениях. Скорость химических реакций. Химическое равновесие. Скорость химических реакций и её вычисление. Факторы, влияющие на скорость химических реакций. Катализатор и каталитические реакции. Обратимые и необратимые реакции.  Химическое равновесие и факторы, влияющие на неё. Принцип Ле-Шателье. Константа равновесия. Растворы. Растворимость веществ. Коэффициент растворимости. Факторы, влияющие на растворимость. Насыщенные и ненасыщенные растворы. Массовая доля растворённого вещества. Молярная концентрация. Расчеты по растворам. Электролитическая диссоциация. Электролиз. Гидролиз. Физико-химическая сущность растворения. Кристаллогидраты. Электролиты и неэлектролиты. Электролитическая диссоциация. Диссоциация кислот, щелочей и солей. Степень диссоциации. Сильные и слабые электролиты. Реакции ионного обмена. Ионные уравнения реакций. Определение ионов. Гидролиз солей. Факторы, влияющие на гидролиз. Электрохимический ряд напряжений металлов. Электролиз водных растворов и расплавов электролитов.  Применение электролиза. Основные классы неорганических соединений Окси¬ды, основания, кислоты, соли, их классификация, названия, способы получения, свойства. Теория химического строения органи¬ческих соединений. Зависимость свойств веществ от их строения. Изомерия, её виды. Природа химических связей в молекулах. Классификация органических веществ. Предельные алифатические углеводороды. Алканы. Общая формула, гомологический ряд, изомерия, номенклатура. Электронное и пространственное строение, sp3-гибридизация. Получение алканов, физические и химические свойства, применение. Непредельные алифатические углеводороды. Алкены. Общая формула, гомологический ряд, изомерия и номенклатура. Электронное и простран-ственное строение, sp2-гибридизация. Получение алкенов, физические и химические свойства, применение. Правило Марковникова. Алкадиены. Общая формула, гомологический ряд, классификация, изомерия и номенклатура. Получение дивинила, изопрена и хлорпрена, физические и химические свойства, применение. Алкины. Общая формула, гомологический ряд, изомерия и названия. Электронное и прос-транственное строение, sp гибридизация. Полу¬чение алкинов, физические и химические свойства, применение. Циклические углеводороды. Циклопарафины (циклоалканы). Общая формула, гомологический ряд və изомерия, номенклатура. Получение, физические и химические свойства, применение. Ароматические углеводороды. Общая формула углеводородов ряда бензола. Строение молекулы бензола. Изомерия и номенклатура гомологов бензола. Получение, физические и химические свой-ства, применение бензола и его гомологов. Взаим¬ное влияние групп  атомов в молекуле толуола. Стирол. Природный газ, нефть, каменный уголь и полученные из них продукты. Способы переработки  нефти. Кислородсодержащие органические соединения. Предельные одноатомные спирты. Общая фор¬мула, гомологический ряд, изомерия и  номенклатура. Общие способы получения спиртов. Получение метанола и этанола в промышленности. Физические и химические свойства спиртов, применение. Простые эфиры. Получение и названия. Предельные многоатомные спирты. Общие формула двухатомных и трехатомных спиртов. Получение этиленгликоля и глицерина, физические и химические свойства, определение, применение. Фенолы. Взаимное влияние групп атомов в молекуле фенола. Получение фенола, физические и химические свойства, применение. Альдегиды. Предельные альдегиды, общая формула, гомологический ряд, изомерия, номенклатура и строение. Муравьиный и уксусный альдегиды, их получение, физические и химические свойства, применение. Кетоны. Карбоновые кислоты. Предельные одноосновные карбоновые кислоты. Общая формула, гомологический ряд, изомерия, номенклатура и строение. Муравьиная и уксусная кислоты. Получение карбоновых кислот, физические и химические свойства, применение. Непредельные карбоновые кислоты: акриловая и метакриловая кислоты. Высшие карбоновые кислоты: пальмитиновая, стеариновая, олеиновая, линолевая и линоленовая кислоты. Двухосновные карбоновые кислоты: терефталевая, щавелевая и адипиновая кислоты. Сложные эфиры. Получение сложных эфиров, номенклатура, изомерия, физические и химические свойства, применение. Жиры. Состав, свойства, применение. Твёрдые и жидкие жиры. Мыло и синтетические моющие вещества
Углеводы. Классификация. Моносахариды: глюкоза, фруктоза, рибоза, дезоксирибоза и их  строение.   Получение глюкозы, физические и химические свойства, применение. Дисахариды: сахароза, мальтоза. Строение сахарозы, физические и химические свойства, применение. Поли-сахариды: крахмал и целлюлоза. Их строение, получение, физические и химические свойства, применение. Азотсодержащие органические соединения. Нитросоединения. Амины. Классификация, строение, номенклатура, изомерия, получение, физические и химические свойства. Получение анилина, физические и химические свойства, применение.  Аминокислоты. Классификация, строение, номенклатура, изомерия, получение, физические и химические свой¬ства, применение.  Белки. Состав, строение, физические, химические свойства и определение. Значение и применение. Высокомолекулярные соединения. Мономер, полимер, степень полимеризации, пространственная регулярность. Реакции получения полимеров: полимеризация и поликонденсация. Важнейшие представители полимеров: полиэти-лен, полипропилен, поливинилхлорид, тефлон, полистирол, природные и синтетические каучуки, фенолформальдегидная смола, полиметилметакрилат. Волокна (лавсан, капрон, энант и нейлон). Генетическая связь между органическими веществами. Водород. Кислород. Вода. Водород. Двойственное положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе. Его изотопы. Получение в лаборатории и в промышленности. Физи-ческие и химические свойства, применение. Кислород. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе. Получение в лаборатории и в промышленности.  Физические и химические свойства, при-менение, его роль в природе и круговорот. Озон. Получение озона, физические и химические свойства, применение и роль в природе. Вода. Её физические и химические свойства. Элементы подгруппы фтора. Общая характеристика галогенов. Хлор. Положение в периодической системе, электронное строение атома. Получение хлора в лаборатории и в промышленности, физические и химические свойства. Хлороводород и соляная кислота. Получение, физические и химические свойства. Соли соляной кислоты. Кислородсодержащие кислоты хлора. Получение галогенов. Сравнение свойств галогенов и их соединений. Определение галогенид ионов. Распространённость галоге¬нов в природе и их применение. Элементы подгруппы кислорода Сера. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в при-роде, аллотропные видоизменения. Получение серы, физические, химические свойства и применение. Сероводород, получение в лаборатории, физические и химические свойства, значение. Получение оксидов серы, физические и химические свойства. Разбавленная и концентри-рованная серная кислота, физические и химические свойства.  Производство серной кислоты кон-тактным способом. Сульфаты и их применение. Опреде¬ление сульфат и сульфид ионов. Элементы подгруппы азота. Азот. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в при-роде. Получение, физические и химические свойства, применение. Аммиак, получение в ла-боратории и в промышленности, физические и химические свойства. Соли аммония. Определение иона аммония. Оксиды азота. Получение азотной кислоты, физические и химические свойства, применение. Соли азотной кислоты и их применение. Определение нитрат иона. Фосфор. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе, аллотропные видоизменения. Получение, физические и химические свойства, применение. Пентаоксид дифосфора. Ортофосфорная кислота. Получение, физические и химические свойства. Соли ортофосфорной кислоты. Определение ортофосфат иона. Минеральные удобрения, их классификация и получение. Элементы подгруппы углерода. Углерод. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе, аллотропные видоизменения. Химические свойства углерода. Монооксид углерода и диоксид угле¬рода, получение в лаборатории и в промышленности, физические и химические свойства, применение. Угольная кислота и её соли. Определение диоксида углерода и карбонат иона. Кремний. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе. Получение в лаборатории и в промышленности, физические и химические свойства кремния, применение. Диоксид кремния, метакремниевая кислота и её соли. Силикатная промыш-ленность: производство стекла и цемента. Общая характеристика металлов. Положение металлов в периодической системе и электронное строение атомов. Распространение в природе, классификация, основные промышленные способы получения металлов. Общие физические и химические свойства металлов. Сплавы. Применение металлов и сплавов. Коррозия металлов и способы защиты от коррозии. Металлы основных подгрупп. Щелочные металлы. Положение в периодической системе и электронное строение атомов. Натрий и калий, важнейшие природные соединения. Получение натрия и калия, физические и химические свойства, применение. Оксиды и гидроксиды натрия и калия. Их получение, физические и химические свойства. Применение соединений натрия и калия.  Пероксид натрия и супероксид калия. Кальций. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе. Получение, физические и химические свойства, применение. Оксид кальция и гидроксид кальция. Гипс и его разновидности. Жёсткость воды, её виды и способы устранения. Алюминий. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе. Получение, физические и химические свойства, применение. Алюминотермия. Оксид алюминия и гидроксид алюминия. Их получение, физические и химические свойства. Определение иона алюминия.  Металлы побочных подгрупп. Железо. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе. Получение, физические и химические свойства, применение. Определение ионов железа. Оксиды железа и гидроксиды железа. Производство чугуна и стали.   Применение железа и его сплавов в технике. Медь, цинк, хром. Положение в периодической системе, электронное строение атома, распространение в природе. Получение, физические и химические свойства, применение. Генетическая связь между неорганическими веществами.

История

Первобытнообщинный строй на территории Азербайджана: Каменный век. Стоянки первобытных людей на территории Азербайджана. Азыхский человек. Знакомство с огнём. Энеолит (медно-каменный век). Бронзовый и Железный века. Разложение первобытного общества. Племенные объединения и первые государственные образования: Аратта. Луллубии. Кутии. Турукки. Государство Манна: Территория, население и хозяйство. Образование государства. Управление. Внешняя политика: отношения с Урарту и Ассирией. Племена киммеров, искитов, саков и Манна. Ослабление и падение государства. Культура. Скифское (Искитское) государство в Азербайджане. Азербайджан в период Мидийской и Ахеменидской империй. Государство Атропатена: Территория, население и хозяйство. Государственный строй и управление. Взаимоотношения с соседними государствами. Отношения с Селевкидами, Парфией и Римом. Оборона Фрааспы. Культура. Государство Албания: Территория, население и хозяйство. Государственный строй и управление. Борьба с иноземными захватчиками. Культура. Древний Египет: Географическое положение и занятия его жителей. Социальные прослойки. Образование и усиление единого Египетского государства. Военные походы фараонов. Упадок Древнего Египетского государства. Культура Древнего Египта. Древние шумеры: Природа и население Месопотамии. Города- государства Шумера. Социально экономическая жизнь. Первая империя. Культура шумеров. Великое Гуннское государство: Территория проживания и занятия древних гуннов. Возникновение первого Гуннского государства. Теоман. Мете каган. Разделение Гуннской империи. Хозяйственная жизнь. Религия и культура. Древний Китай: Природа и население. Объединение Китая. Великая Китайская стена. Династия Хань. Великий Шёлковый путь. Народные восстания. Культура и религия. Древняя Индия: Природа и население. Самые древние города и государства Индии. Объединение Индии в единое государство. Касты. Культура и религия. Древняя Греция: Природа и население. Критское царство. Микенская культура (цивилизация). Древнегреческие города-государства. Социально  экономические отношения. Борьба между демосом и аристократами в Афинах. Драконовы законы. Реформы Солона. Тирания. Спартанское государство. Греческие колонии. Греко-Ахеменидские войны и их последствия. Афинская рабовладельческая демократия. Перикл. Война между Спартой и Афинами. Упадок греческих городов-государств. Культура Древней Греции.  Возвышение Македонского государства. Филипп II. Алек¬сандр Македонский и его Восточный поход. Империя Алек¬сандра Македонского и её распад. Культура в Македонской империи. Древний Рим: Древнее население Апеннинского полуострова. Этруски. Образование государства в Риме. Царский и республиканский периоды. Борьба между патрициями и плебеями. Народные трибуны. Право в Риме. Захват всей Италии. Пунические войны. Римские завоевания. Братья Гракхи. Положение рабов. Восстание Спартака. Юлий Цезарь. Гражданские войны в Риме. Образование Римской империи. Разложение рабо-владельческого хозяйства. Разделение империи. Падение Западной Римской империи. Культура Древнего Рима. Возникновение христианства. Азербайджан в III-начале VII веков: Возникновение, развитие и особенности феодальных отношений. Атропатена в составе Сасанидской империи. Движение маздакидов. Албано-Сасанидские отношения. Религия. Албания в V-VI веках. Тюркские переселения на территорию Албании. Албания в период правления династии Мехранидов: Приход к власти Мехранидов. Албания в период сасанидо-византийских и сасанидо арабских войн. Албания в годы правления Джаваншира. Внутренняя и внешняя политика. Азербайджан в составе Халифата: Распространение исламской религии и его последствия. Управление и налоговая политика в период халифата. Система административного управления. Переселенческая политика. Формы земельной собственности. Налоги и повинности. Арабо хазарские войны. Территория Азербайджана в период халифата. Выступления против халифата. Восстание Мусафира в Бейлагане. Движение хуррамитов. Бабек. Формирование азербайджанского народа. Упадок халифата и возрождение Азербайджанской государственности (IX-XI века): Государство Ширваншахов. Дербентский эмират. Объединение азербайджанских земель в составе единого государства в период правления династий Саджидов, Саларидов. Образование государства Раввадидов. Дабилский эмират. Государство Шеддадидов и Тифлисский мусульманский эмират. Шекинское правление. Грабительские походы славян (русов) на Азербайджан. Бардинская трагедия. Социально-экономическая жизнь в IX-XI веках: Сельская жизнь. Городская жизнь. Формы феодальной земельной собственности. Налоги. Культура в III-середине XI века: Письменность. Дастан “Китаби Деде Горгуд”. Зодчество. Новый общественный порядок - феодализм. Зарождение феодальных отношений. Восточный феодализм. Западный феодализм. Отношения между феодалами и крестьянами. Этапы развития феодализма. Тюркские государства раннего средневековья: “Великое переселение народов”. Европейское государство Гуннов. Аттила. Каталаунская битва. Государство Белых Гуннов. Гёктюркcкий каганат. Уйгурский каганат. Хазарский каганат. Арабский халифат: Природа и население Аравийского полуострова. Исламская религия и мусульманское государство. Образование Халифата, её возвышение и распад. Государство Караханидов. Государство Газневидов. Западная Европа: Германские племена. Германское общество. Образование Франкского государства. Карл Великий. Верденское соглашение. Европа в IX-XI веках. Походы викингов. Византия: Усиление и упадок империи. Великое Сельджукское государство: Образование государства, расцвет и падение. Азербайджан в XI-начале XIII веков: Огузско-сельджукские потоки и Азербайджан. Азербайджан в составе Сельджукской империи. Последствия походов сельджуков для Азербайджана. Государство Эльденизов (Атабеков). Государство Ширваншахов. Культура в середине XI-начале XIII веков: Развитие науки и образования. Жемчужины зодчества эпохи Возрождения. Азербайджан в 20-х годах XIII-XIV веков: Походы монголов на Азербайджан. Хорезмшах Джалаледдин. Азербайджан в составе государства Хулагидов (Эльханов). Налоговая и земельная политика. Реформы Газан-хана. Правление Чобанидов в Азербайджане. Ослабление и падение государства Эльханов. Государство Джалаиридов и Азербайджан. Возрождение государства Ширваншахов. Ибрагим I. Походы Тохтамыша и Тимура на Азербайджан. Азербайджан в XV веке: Борьба правителей Бахарлы с Тимуридами. Образование Азербайджанского государства Бахарлы (Гарагоюнлу). Гара Юсиф. Джаханшах. Создание Азербайджанского государства Баяндурлу (Аггоюнлу). Гасан падишах. Войны с Османским государством. Правление преемников Гасан падишаха Баяндурлу. Расширение международных связей Азербайджана. Великое Монгольское императорство: Образование государства. Чингисхан. Монгольские завоевания. Распад империи. Образование Золотой Орды. Управление. Ослабление и распад Золотой Орды. Индия: Делийский султанат. Образование государства Великих Моголов. Акбар шах. Османское императорство: От окраинного бекства к султанату. Возвышение государства. В направлении “Золотого моста”. Турки овладевают “Золотым мостом” – Завоевание Константинополя. Управление государством. От султаната к халифату. Великолепный век. Государство Тимуридов: Образование и внутренняя политика. Завоевания Тимура. Ослабление и упадок государства. Культура тюркских народов в XI-XVI вв.: Образование и научные знания. Памятники зодчества.  Крестовые походы: Разделение христианской церкви. Господство католической церкви в Западной Европе. Начало и причины крестовых походов. Крестовые походы на Восток. Крестовый поход христианской церкви против мусульман в Европе. Последствия крестовых походов. Образование централизованных государств в Западной Европе: Начало формирования централизованного государства во Франции. Генеральные штаты. Столетняя война. Восстание Жакерия. “Черная смерть”. Образование центра¬лизованного государства. Нормандское завоевание. Великая хартия вольностей и первый парламент. Война Алой и Белой розы. Елизавета I. Священная Римская империя. Реформация в Европе. Тридцатилетняя война: Начало и распространение реформации. Крестьянская война в Германии. Борьба против реформации. Вестфальский мир. Московское княжество: Внутренняя и внешняя политика Ивана IV. Великие географические открытия: Причины и средства. Открытие морского пути в Индию. Европейцы в Америке – открытие Нового мира. Первое кругосветное путешествие. Экономическая конкуренция. Последствия Великих географических открытий. Колониальные захваты и меркантилизм. Ардебильское правление: Шейх Сафиаддин и его наследники. Деятельность Шейха Джунейда и Шейха Гейдара. Шемесинское сражение. Социально-политическое и экономическое положение в XV веке: Государственное управление. Формы земельной собственности и налоги. Экономическое возрождение. Культура в XIII-XV веках: Наука и образование. Архитектура и искусство. Азербайджанское государство Сефевидов: Образование азербайджанского государства Сефевидов. Шах Исмаил I. Политическое устройство. Система управления и военные силы. Шах Тахмасиб I. Завершение процесса объединения. азербайджанских земель в составе единого государства. Сефевидо-османские войны. Внутренняя политика сефевидских шахов. Походы султана Селима I и султана Сулеймана I. Амасийский договор. Азербайджанское государство Сефевидов в последней четверти XVI века и в первой половине XVII века: Борьба за Сефевидский престол. Новая война с Османским государством. Оборона Тебриза. Приход к власти шаха Аббаса I и его реформы. Усиление центральной власти. Внешняя политика шаха Аббаса I. Освобождение азербайджанских земель. Второй Стамбульский, Марандский и Гасри-Ширинский договоры. Социально-экономическая жизнь в Азербайджане в XVI – XVII веках: Сельское хозяйство. Города. Административное управление. Формы земельной собственности и налоги. Социальные прослойки. Государство Сефевидов во второй половине XVII – начале XVIII веков: Социально экономическая жизнь и управление. Начало экономического упадка. Усилия для выведения страны из кризиса шахом Султаном Хусейном. Культура периода Сефевидов: Наука и образование. Архитектура и искусство. Политическое положение в государстве Сефевидов в начале XVIII века: Восстания в Азербайджане в начале XVIII века. Ширванское восстание. Разделение азербайджанских земель между Россией и Османами: Прикаспийский поход России. Оккупация Баку. Стамбульский договор 1724 года.  Азербайджан под властью Российского и Османского государств: Экономическая политика царизма в Прикаспийских землях Азербайджана. Азербайджанские земли в период османского господства. Народно-освободительная борьба. Борьба за освобождение азербайджанских земель: Превращение Азербайджанских земель в арену борьбы. Надир хан Афшар. Освобождение территорий Сефевидского государства от русских и османских оккупантов. Азербайджанская империя Афшаров: Избрание шахом Надир хана Афшара. Внутренняя и внешняя политика Надир шаха. Падение империи. Образование ханств на территории Азербайджана. Южные ханства Азербайджана. Губинское ханство: Образование ханства. Налоговая реформа. Переселенческая политика. Объединительная политика. Второй этап объединительной политики. Шекинское ханство: Образование и укрепление Шекинского ханства. “Измена в Гызылгая”. Борьба с Картли-Кахетинским царством. Ослабление ханства. Карабахское ханство: Создание Карабахского ханства. Политика централизации Панахали хана. Ибрагимхалил хан. Западно-азербайджанские ханства: Иреванское ханство. Население ханства. Занятие населения. Ремесло и торговля. Нападения на Иреванское ханство. Нахчыванское ханство. Территория и хозяйство. Политическое положение. Ханства с двоевластием: Шамахинское и Гянджинское ханства. Бакинское, Дербентское и Лянкяранское ханства. Джамааты, султанаты и меликства. Последняя попытка объединения азербайджанских земель: Ага Мухаммед шах Гаджар. Социально-экономическая жизнь в период ханств: Сельская жизнь. Городская жизнь и социальные слои населения. Налоги и повинности. Управление ханств. Культура в период ханств: Наука, образование. Архитектура, искусство. Османская империя: Период застоя. Проведение реформ для преодоления периода застоя. “Свя¬щенная лига”. Период отставания. “Эпоха тюльпанов”. Планы разделения Османской империи Европейскими державами. “Восточный вопрос”. “Греческий проект”. Османо-российские войны во второй половине XVIII века. Ясский мирный договор – начало периода распада. Реформы султана Селима III. Общественное и политическое положение империи в XIX – начале XX века. Реформы. Новые Османы. “Младотурки”. Триполийская война. Балканские войны. Индия: Завершение английского завоевания. Восстание сипаев и её последствия. Индийский Национальный Конгресс. Индия в конце XIX – начале XX века. Китай: “Опиумные войны”. Движение тайпинов. Китай в конце XIX – начале XX века. Сунь Ятсен. Объявление Китая республикой. Япония: Буржуазная революция и её последствия. Внешняя политика Японии в конце XIX – начале XX века. Северный Кавказ: Начало завоевания Северного Кавказа Россией. Национально-освободительное движение горцев. Шейх Мансур. Мюридизм. Шейх Шамиль. Англия: Социально-экономическое и политичес¬кое положения. Приход к власти династии Стюартов. “Долгий парламент”. Начало революции. Гражданские войны. Республика. Лорд-протекторат. Реставрация – восстановление правления династии Стюартов. “Славная революция”. Итоги революции. Создание королевства Великобритания. Просветительство в Англии. Аграрный переворот. Промышленный переворот. Парламентские реформы. Внутренняя и внешняя политика в XIX – начале XX вв. Франция: Создание Первой империи. Войны Наполеона I. Венский конгресс. Вторая империя. Франко прусская война и её последствия. Франция в начале XX века.Германия: Германия во второй половине XIX века. Создание Северогерманского союза. Объединение Германии. Внутренняя и внешняя политика в начале XX века. Россия: На пороге нового периода – в XVII веке. Пётр I и его реформы. Превращение страны в империю. Екатерина II. Внутренняя и внешняя политика в XIX – начале XX века. Восстание декабристов. Завоевание Северного Кавказа и Центральной Азии. Крымская и русско-японская войны. Революция 1905-1907 годов. Реформы Столыпина. США: Европейцы в Северной Америке. Первые английские поселения в Северной Америке. Управление колониями. I война за независимость в Северной Америке. Образование США. Принятие Конституции. Значение войны за независимость. II война за независимость. Расширение территории США. Движение аболиционистов. Гражданская война и её последствия. Внутренняя и внешняя политика в XIX – начале XX века. Межгосударственные отношения в XIX-начале XX века. Азербайджан в XIX – начале XX века. Завоевание северных земель Азербайджана Россией: Начало завоевания. Оккупация Джаро Балакена и Илису. Героическая оборона Гянджи. Российско-Гаджарские войны за Южный Кавказ: Оккупация Карабахского, Шекинского и Шамахинского ханств. Оккупация Дербентского, Бакинского Губинского и Лянкяранского ханств. Гюлистанский мир. Вторая война между Россией и Гаджарским государством за Южный Кавказ. Туркменчайский мир. Северный Азербайджан в период оккупации Россией: Колониальное управление и его влияние на социально-экономическую, политическую жизнь. Переселенческая политика царизма: переселение армян, немцев и русских в Азербайджан. Социальный состав населения. Ремесло и торговля. Народные восстания против колониального гнёта. Реформы, проведённые в Северном Азербайджане в 40-х годах XIX века: Подготовка и проведение административно-судебных реформ. Укрепление царизмом союза с дворянами Азербайджана рескриптом от 1846 года. Поселянские положения 1847 года. Развитие капитализма, возникновение новых социальных отношений: Социально экономическое положение в Северном Азербайджане накануне реформ. Причины проведения буржуазных реформ. Начало реформ. Крестьянская реформа 1870 года. Судебная и городская реформы. Результаты реформ.  Экономическое развитие в Северном Азербайджане: Развитие сельского хозяйства. Усиление социального расслоения в деревне. Новые аграрные законы в начале ХХ века. Развитие промышленности. Нефтяная промышленность. Другие отрасли промышленности. Формирование нации. Национальное пробуждение. Антиколониальные выступления. Национально-демократическое движение: Загатальское восстание. “Народные мстители”. Рабочее движение. Первая русская революция и Азербайджан. Всероссийские мусульманские съезды. Государственные Думы и депутаты-азербайджанцы. Политика национальной резни, проводимая царизмом: Начало национальной резни. Бакинские события. Массовое истребление населения в регионах. Создание национальных политических партий и организаций в Азербайджане. Северный Азербайджан в годы Первой мировой войны: Северный Азербайджан в военно-политических планах крупных воюющих государств. Отношение азербайджанцев к войне. Участие азербайджанцев в войне. Влияние войны на экономику Северного Азербайджана. Южный Азербайджан в XIX веке: Управление Южного Азербайджана. Экономическое и социальное положение в XIX веке. Южный Азербайджан в начале ХХ века: Социально-экономическое положение. Движение Мешрутэ (за конституцию). Южный Азербайджан в годы Первой мировой войны. Культура Азербайджана в XIX – начале XX века: Наука и образование. Печать. Искусство и архитектура. Первая мировая война: Причины, начало, ход и последствия. Версальско Вашингтонская система: Парижская конференция. Версальский, Сен-Жерменский, Нейский, Трианонский и Севрский договоры. Мир победителей. Противоречия и “карательный мир”. Лига Наций. Мандатная система. Вашингтонская конференция. Страны мира в период между двумя мировыми войнами: Россия (СССР), Великобритания, Германия и США Турция: Политическое положение Османского государства после Первой мировой войны. Мустафа Камаль. Создание Турецкой республики. Внутренняя и внешняя политика в 20-30 годы XX века. Межгосударственные отношения в 20-30 годы XX века:  Азербайджан в 1917-1920 годах. Северный Азербайджан в период глубокого политического кризиса Российской империи: Вторая русская (Февральская) революция и Северный Азербайджан. Особый Южно Кавказский комитет. Октябрьский переворот в России и Северный Азербайджан. Южно-Кавказский комиссариат. Ослабление власти России на Южном Кавказе. Восстановление и укрепление национальной государственности в Северном Азербайджане: Южно-Кавказский Сейм и Северный Азербайджан. Осуществлённая большевистско-дашнакскими силами Мартовская резня. Антиазербайджанская политика Бакинского СНК. “Декларация независимости”. Создание Азербайджанской Демократической Республики. Батумский договор. Освобождение Баку от врагов. Внутренняя политика Азербайджанской Демократической Республики: Государственное строительство. Парламентская республика. Организация Карабахского и Нахчыванского генерал-губернаторств. Создание Национальной армии. Создание на азербайджанских землях Республики Армения. Мероприятия по защите наших исторических земель от армянской агрессии. Социально-экономическая политика. Мероприятия в области культуры. Внешняя политика Азербайджанской Демократической Республики: Основные задачи, стоящие перед внешней политикой АДР. Отношения с соседними государствами. Азербайджанская делегация на Парижской мирной конференции. Признание АДР великими державами. Падение Азербайджанской Демократической Республики: Международное положение АДР. Отношения между АДР и Советской Россией. Новый дашнакско-большевистский союз. Правительственный кризис. Южный Азербайджан в 1917 1920 годах: Причина возрастания недовольства. Рост политической активности. Англо-Гаджарские отношения. Начало и победа восстания. Шейх Мухаммед Хиябани. Создание Национального правительства. Падение Национального правительства. Установление Советского режима: Военное вторжение Советской России. Образование Азербай¬джанской ССР. Первые мероприятия Советской власти. Итоги большевистской оккупации. Народное движение против советского режима: Причины движения. Восстания против советского режима. Ликвидация формальной независимости: Формально независимое существование Азербай-джанской ССР. Создание Закавказской Советской Федеративной Социалистической Республики (ЗСФСР). Новые покушения на территориальную целостность Азербайджана: Раздел Азербайджанских земель со стороны Советской России. Создание в составе Азербайджана Нагорно-Карабахской автономной области (НКАО). Создание Нахчыванской АССР. Социально-экономические и культурные мероприятия советского правительства в Азербайджане: Политика “Военного коммунизма”. Продовольственная разверстка. Новая Экономическая политика. Индустриализация. Коллективизация сельского хозяйства. Реформы в области культуры. Атака на национальные духовные ценности нашего народа. Агитация безбожия. Создание новой советской системы образования. Развитие науки. Искусство и архитектура. Установление советского тоталитарного режима. Массовые репрессии: Установление диктатуры большевиков. Построение тоталитарного социалистического общества. Вторая мировая война: Причины и начало. “Странная война”. “Зимняя война”. “Последний оплот свободного мира”. Нападение Германии на СССР. Боевые действия на Дальнем Востоке. Вступление в войну США. Коренной перелом в ходе войны и поражение фашистского блока. Экономическая мобилизация. Война интеллектов. Депортация. Начало конца – завершение коренного перелома. Открытие второго фронта. Завершение войны в Европе. Капитуляция Японии. Страны мира в послевоенный период (1945-первая четверть XXI века): Соединённые Штаты Америки. Великобритания, Франция и Германия. СССР. Россия в современный период. Китай, Япония. Турция, Индия, Пакистан. Арабо Израильские войны. Межгосударственные (международные) отношения в период холодной войны и в современный период. Азербайджанская ССР в годы Второй мировой войны: Планы, связанные с нашей страной. Участие азербайджанцев в боевых действиях. Перестройка экономики на военный лад. Южный Азербайджан в 20-40 годы XX века: Ущемление национальных прав наших соотечественников в Южном Азербайджане. Южный Азербайджан в период Второй мировой войны. Оживление национально демократического движения. Движение “21 Азера”. Образование, деятельность и падение Национального правительства. Азербайджанская ССР в 1945-1960-е годы: Усиление тоталитарного режима. Претензии Армении на Нагорный Карабах. Депортация азербайджанцев из Армении. Экономическое развитие. Попытки национального возрождения: Политика оттепели вскоре после смерти И.Сталина в СССР. Мероприятия советского руководства по предотвращению подъёма национального самосознания в Азербайджане. Новшества в экономике. Достижения культуры в 1940-1960-х годах: Новшества в области культуры в период Второй мировой войны. Развитие образования и науки в послевоенный период. Социально-экономический подъём в 1970 1980-х годах: Приход к руководству в Азербайджане Гейдара Алиева. Создание юридической базы. Стремительное развитие экономики. Повышение уровня жизни населения. Культура в 70–80-х годах XX века: Образование. Культура и просвещение. Печать. Наука. Искусство. Крах политики “Перестройки”: Застой в социально-экономической жизни. Политика армян по отделению Карабаха от Азербайджана. Массовое изгнание азербайджанцев из Армении. Начало Карабахского конфликта. Борьба за сохранение территориальной целостности и национальных прав: Митинги на площади. Дорога к свободе. Национальное возрождение. 20 января. Южный Азербайджан в послевоенный период: Реформы 1960-х годов и Южный Азербайджан. Иранская Исламская революция и Южный Азербайджан. Азербайджанская Республика в период независимости (1991-2024-е годы).Восстановление государственной независимости: Усиление борьбы за восстановление государственной независимости. Армянские зверства в Карабахе. Ходжалинский геноцид. Попытки государственных переворотов и их влияние на ход войны. Успешное наступление Азербайджанской армии. Первая Карабахская война: Влияние политического кризиса на Карабахскую войну. Национальное спасение: Нахчыванский период деятельности Гейдара Алиева. Создание партии Йени Азербайджан. Возвращение Гейдара Алиева к руководству страной.  редотвращение попыток расчленения Азербайджана. Вступление Азербайджанской Республики в международные и региональные организации: Успехи во внешней политике. Мероприятия по укреплению государственной независимости: Первая Конституция независимого Азербайджана. Укрепление национальной государственности. Успешная нефтяная стратегия. Движение к рыночной экономике. Начало экономического возрождения. Новый этап в развитии Азербайджанской Республики: Новый лидер Азербайджана. Успешное продолжение нефтяной стратегии. Развитие ненефтяного сектора. Осуществление социальных проектов. Консолидация азербайджанцев мира. Укрепление боеспособности Национальной армии и её достижения. Внешняя политика: Отношения с соседними странами. Сотрудничество с США, Европой и международными организациями. Культура: Наука и образование. Искусство. Спорт и Олимпийское движение. Великая Победа: Накануне. Отечественная (Вторая Карабахская) война. Восстановление Карабаха и Восточного Зангезура. Первые шаги Великого Возвращения. Локальная антитеррористическая операция 19-20 сентября 2023 года: Карабах после антитеррористической операции. Последний гвоздь. Дипломатическая победа.